Hai người đàn ông ngồi trên đỉnh một "ngọn đồi" ở cuối con đường hẹp tại khu công nghiệp Kya Sands, ngoại ô Johannesburg, Nam Phi. Nhưng đó không phải là một ngọn đồi tự nhiên mà thực ra là một "núi rác thải" bị đổ trái phép, chất cao đến mức giờ đây đã "nuốt chửng" cả đoạn đường phía sau.

“Khi tôi bắt đầu làm Ủy viên hội đồng khu vực vào năm 2021, núi rác này còn rất nhỏ. Tôi thậm chí có thể lái xe qua con đường này. Nhưng giờ đây, nó trở thành một núi rác lớn, lúc nào cũng có khói bốc lên”, Ủy viên hội đồng thành phố Devon Steenkamp chia sẻ với hãng AP.

"Núi rác" này chỉ là một phần của một bãi rác tự phát, hình thành sau khi bãi rác hợp pháp của thành phố đầy và đóng cửa vào năm 2010.

Vấn đề rác thải ngày càng nghiêm trọng ở Johannesburg phản ánh thách thức chung trên khắp châu Phi. Các thành phố phát triển nhanh như Lagos, Dakar và Accra đang tạo ra lượng rác vượt xa khả năng thu gom, tái chế hoặc xử lý an toàn của nhiều chính quyền địa phương.

Dân số ở khu vực đô thị của châu Phi dự kiến sẽ tăng gấp đôi vào năm 2050, đạt 1,4 tỷ người, theo một báo cáo chung năm ngoái của OECD, Ngân hàng Phát triển châu Phi, Cities Alliance và Liên hiệp các thành phố và chính quyền địa phương châu Phi.

Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc ước tính hơn 90% lượng rác thải ở châu Phi được xử lý tại các bãi rác không kiểm soát và bãi chôn lấp, thường kèm theo việc đốt rác ngoài trời. Ngân hàng Thế giới dự báo lượng rác thải ở khu vực cận Sahara sẽ tăng 124% từ nay đến năm 2050.

Hơn 2.000 điểm nóng đổ rác trái phép

Tại khu dân cư đông đúc Alexandra ở Johannesburg, động vật bới rác trong các đống rác sinh hoạt khi người dân phải đi lại trên vỉa hè ngập tràn túi nilon, thức ăn thừa và phế liệu xây dựng.

Bà Linda Makole, 75 tuổi, cư dân địa phương, đặc biệt lo lắng cho trẻ nhỏ. Nhiều em nhỏ sống trong những căn nhà một phòng và phải tận dụng vỉa hè, công viên nhỏ làm nơi vui chơi.

“Trẻ nhỏ không thể nào khỏe mạnh khi sống trong môi trường như thế này. Hàng tuần, chủ nhà của tôi gom rác của tất cả các hộ rồi chở đi đổ. Tôi không biết ông ấy đổ ở đâu”, bà Makole nói với AP.

Công ty rác thải của thành phố, Pikitup, đã xác định hơn 2.000 điểm nóng đổ rác trái phép và phân bổ 115 triệu rand (6,4 triệu USD) trong năm 2025-2026 để giải quyết vấn đề này.

Một số cư dân cho biết rác của họ không được thu gom trong suốt 4 tuần. Liên minh Xử lý Khủng hoảng Johannesburg cho rằng nguyên nhân là do tranh chấp lao động, khó khăn tài chính và đội xe thu gom đã cũ kỹ.

Dịch vụ thu gom rác không ổn định đã thúc đẩy nhu cầu đối với các đơn vị thu gom rác không chính thức.

“Nếu thành phố không thu gom rác sinh hoạt, tất nhiên người dân sẽ gọi bất kỳ ai có xe tải đến thu gom”, Carmen Jordaan, đồng sáng lập công ty Whole Earth Recycling, cho biết.

Carmen Jordaan nói rằng việc xử lý rác hợp pháp đòi hỏi phải đăng ký và trả phí bãi rác, khiến một số đơn vị thu gom không chính thức đổ rác trái phép ở những nơi như Kya Sands.

Ô nhiễm không khí, đất và nước

Bryce McCall, cựu vận động viên ở Nam Phi, đã chứng kiến một bãi rác khác mọc lên ngay cạnh nhà mình, nơi ông điều hành trang trại ngựa và nuôi ong.

“Tôi từng có 70 con ngựa ở đây, giờ chỉ còn 28. Khách hàng không muốn đến đây nữa”, ông McCall nói.

Việc đốt rác tại các bãi rác trái phép cũng thường diễn ra để lấy chỗ đổ thêm, gây ô nhiễm không khí, đất và nước, đồng thời khiến cộng đồng lân cận tiếp xúc với các chất độc hại. Họ đốt nhựa độc hại và tất cả chúng ta đều hít phải", Carmen Jordaan nói.

“Ban đêm, không khí độc hại đến mức không thể thở nổi. Chúng tôi phải dùng máy lọc không khí trong phòng ngủ”, ông McCall chia sẻ.

Tiến sĩ Suzan Oelofse, nhà khoa học tại Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Nam Phi (CSIR), cho biết việc quản lý rác kém còn thu hút động vật gây hại và có thể làm tắc nghẽn hệ thống thoát nước mưa, tăng nguy cơ ngập lụt.

"Đã rất gần điểm giới hạn"

“Tốc độ phát sinh rác luôn vượt xa đầu tư vào hạ tầng quản lý rác mới”, Tiến sĩ Suzan Oelofse bình luận, đồng thời cho biết thành phố vẫn phụ thuộc nhiều vào các bãi chôn lấp cũ kỹ, trong khi việc tái chế và ủ phân hữu cơ chưa được chú trọng.

Dự thảo Chiến lược Quản lý Rác thải Quốc gia của Nam Phi cảnh báo rằng diện tích bãi chôn lấp đang cạn kiệt. Áp lực này đã thể hiện rõ ở Johannesburg, nơi chỉ còn 2 trong 4 bãi rác của thành phố tiếp nhận rác sinh hoạt.

Theo Tiến sĩ Oelofse, một nghiên cứu gần đây của CSIR phát hiện trung bình các bãi rác ở Johannesburg chỉ còn chưa đầy một năm nữa là hết chỗ chứa.

“Nếu còn được vài năm thì chúng ta đã may mắn lắm rồi. Chúng ta đã rất, rất gần điểm giới hạn”, Carmen Jordaan nói thêm.

Việc xây thêm bãi rác mới cũng rất khó khăn do quỹ đất phù hợp khan hiếm và quy định môi trường nghiêm ngặt.

Thúc đẩy phân loại rác tại nguồn

Tiến sĩ Oelofse ước tính tới 80% lượng rác ở Johannesburg có thể được chuyển hướng thông qua tái chế và xử lý rác hữu cơ nếu các hộ gia đình, doanh nghiệp phân loại rác tại nguồn.

Pikitup cũng đang thúc đẩy phân loại rác tại nguồn để bảo vệ diện tích bãi rác còn lại, với kế hoạch mở rộng hạ tầng tái chế và hợp tác với những người nhặt rác.

Nomvula Phaliso, 35 tuổi, sinh viên luật kiêm người tái chế, cho biết những người nhặt rác đã góp phần giữ vật liệu tái chế khỏi bãi chôn lấp nhưng cần được hỗ trợ nhiều hơn, bao gồm việc tiếp cận an toàn với thùng rác, trung tâm thu mua cộng đồng, thiết bị bảo hộ và kho chứa,...

>>> Mời độc giả xem thêm video: Ô nhiễm không khí tại Ấn Độ hồi tháng 10/2025