Theo tìm hiểu của Báo Tri thức và Cuộc sống, việc nhà thầu có giá chào xếp hạng cao nhất về mặt kinh tế lại là đơn vị duy nhất vượt qua bước kỹ thuật để giành chiến thắng đã phác họa nên một dấu hỏi lớn về tài chính trong hoạt động đầu tư công tại tỉnh Vĩnh Long.

Con số chênh lệch 44,4 tỷ đồng và cơ hội bị bỏ lỡ

Dưới góc độ phân tích dữ liệu, phép tính đối chiếu tài chính cốt lõi giữa hai phương án cho thấy sự chênh lệch đáng kể: Giá trúng thầu của Công ty Sao Việt: 144.446.044.000 đồng. Giá chào thầu rẻ nhất của Liên danh Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Vũ Tịnh - Công ty CP Sách Thiết bị trường học Kiên Giang: 99.999.999.999 đồng. Mức chênh lệch tuyệt đối: 44.446.044.001 đồng.

Khoản chênh lệch này chiếm tới 28,03% tổng giá trị gói thầu được duyệt và chiếm đến 44,4% so với giá chào của nhà thầu rẻ nhất. Nếu các tiêu chí kỹ thuật được mở rộng để tạo ra sự cạnh tranh sòng phẳng hơn, ngân sách tỉnh Vĩnh Long đã có thể tiết kiệm thêm hơn 44,4 tỷ đồng đối với riêng gói thầu này. Nguồn lực tài chính khổng lồ này hoàn toàn có thể dùng để đầu tư thêm hàng chục phòng học kiên cố, nâng cấp hạ tầng giáo dục cơ sở tại các địa bàn nông thôn của Vĩnh Long.

Giải mã "hàng rào kỹ thuật" trùng khớp cấu hình nhãn hiệu EAV

Vì sao một gói thầu quy mô hàng trăm tỷ đồng, thu hút tới 7 nhà thầu tham dự qua mạng, lại kết thúc với kết quả có mức chênh lệch về giá không lớn so với dự toán? Những yếu tố nào trong quá trình đánh giá hồ sơ đã dẫn đến kết quả này, và tính cạnh tranh, hiệu quả kinh tế của cuộc thầu được thể hiện ra sao?

Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở chính ma trận tiêu chí kỹ thuật được thiết lập trong Hồ sơ mời thầu (E-HSMT) của Gói thầu số 2. Nhiều nhà thầu quan tâm đã liên tục gửi văn bản phản ánh lên Ban Quản lý dự án dân dụng và công nghiệp tỉnh Vĩnh Long về việc các tiêu chí này có sự trùng khớp kỳ lạ với cấu hình và nhãn hiệu EAV của Công ty Cổ phần Nghe Nhìn Giáo Dục – đối tác liên kết của Nhà xuất bản (NXB) Dân Trí.

Sự bất thường mang tính hướng hãng này được thể hiện rõ nét qua các nhóm hàng hóa đặc thù sau:

1. Rào cản kỹ thuật dệt may thông thường tại STT 116:

Tại danh mục STT 116 "Áo khoác phòng thí nghiệm (Hóa học)", đây vốn là mặt hàng trang phục bảo hộ dệt may phổ thông phục vụ công tác thực hành dã ngoại và thí nghiệm thông thường (áo Blouse trắng). Sản phẩm này vốn là thế mạnh cung ứng của hàng ngàn doanh nghiệp may mặc trong nước với giá thành rất rẻ. Thế nhưng, thay vì đưa ra các quy chuẩn dệt may phổ biến về sợi vải, độ bền vật lý hay kích thước cơ bản, E-HSMT lại quy định tiêu chuẩn kỹ thuật bắt buộc: Nhãn hiệu EAV, Hãng sản xuất Nghe Nhìn Giáo Dục (Việt Nam). Việc quy định một đơn vị chuyên về công nghệ nghe nhìn và thiết bị giáo dục sản xuất độc quyền cho một mặt hàng may mặc phổ thông là sự bất hợp lý rõ rệt về mặt tiêu chuẩn kỹ thuật, vô hình trung tạo rào cản hạn chế sự tham gia của các nhà thầu cung cấp dệt may chính quy khác trên thị trường.

2. Ma trận khóa thầu bằng nhãn hiệu độc quyền EAV:

Toàn bộ nhóm thiết bị số hóa từ STT 1 đến STT 30 (bao gồm các bộ USB tranh điện tử, USB video dạy học các môn Toán, Văn, Sử, Địa, Lý, Hóa, Sinh, Công nghệ, QP-AN) cùng các hạng mục chuyên dụng như STT 159 "Bộ học liệu điện tử Sinh học" và STT 216 "Bộ học liệu điện tử môn Tiếng Anh THPT" đều bị yêu cầu Nhãn hiệu EAV và Hãng sản xuất Nghe Nhìn Giáo Dục.

Các tài liệu cấp phép xuất bản ghi nhận Công ty Cổ phần Nghe Nhìn Giáo Dục (EAV) (địa chỉ tại số 115 Thống Nhất, phường Tân Thành, quận Tân Phú, TPHCM) chính là đơn vị liên kết xuất bản và phát hành độc quyền các xuất bản phẩm định dạng phần mềm tương tác .exe này. Sự độc quyền được bảo chứng pháp lý vững chắc bằng Quyết định xuất bản số 2441/QĐXB-NXBDT ngày 24/06/2025 và Quyết định phát hành số 2708/QĐPH-NXBDT ngày 10/07/2025 do Giám đốc NXB Dân Trí Bùi Thị Hương ký duyệt.

"Gọng kìm kép" bóp nghẹt sự cạnh tranh của đối thủ

Sự xuất hiện đồng thời của những vướng mắc liên quan đến công nghệ số hóa và các quyết định trong quá trình lựa chọn, công bố kết quả đã khiến một số nhà thầu dù được cho là có năng lực thiết bị đáng kể và đưa ra mức giá chào thầu thấp hơn hàng chục tỷ đồng vẫn không được lựa chọn. Diễn biến này đặt ra những câu hỏi cần được làm rõ về tiêu chí đánh giá, tính cạnh tranh và hiệu quả kinh tế của quá trình đấu thầu.

Nhánh thứ nhất – Rào cản tính năng phần mềm chạy tương tác (.exe): Để giảm giá chào thầu nhằm tối ưu ngân sách nhà nước, các nhà thầu đối thủ đã đề xuất giải pháp chào thầu các bộ tranh điện tử được lưu dưới dạng file ảnh PNG thô hoặc tài liệu PDF điện tử thông thường. Tổ chuyên gia chấm thầu lập tức đánh giá "Không đạt" về kỹ thuật do hàng hóa không đáp ứng tính năng tương tác của phần mềm chạy tệp tin .exe đã qua thẩm định nội dung và cấp phép bởi Nhà xuất bản. Dù nhà thầu có đưa ra cam kết bổ sung/nâng cấp tính năng này, Tổ chuyên gia vẫn bác bỏ do tính năng chưa được NXB kiểm duyệt, xác nhận tại thời điểm đóng thầu.

Nhánh thứ hai – Gọng kìm đơn giá trần (Luật Giá): Đối với các nhà thầu muốn đáp ứng đúng cấu hình kỹ thuật của hãng EAV, họ bắt buộc phải liên hệ để mua lại hàng hóa thương mại từ chính đơn vị phát hành độc quyền là Công ty Nghe Nhìn Giáo Dục. Lúc này, do bị ép biên độ lợi nhuận đầu vào, một số nhà thầu buộc phải tự ý nâng giá chào thầu cao hơn để bù đắp chi phí vận hành doanh nghiệp. Hệ quả là họ rơi thẳng vào chiếc "bẫy" Luật Giá và Luật Xuất bản, bị loại tự động với lý do: Chào thầu đơn giá thiết bị cao hơn mức giá bán lẻ niêm yết được phê duyệt gốc in trên bìa của Nhà xuất bản (điển hình như lỗi loại thầu của Công ty DAZHU và Liên danh Vũ Tịnh).

Sự kết hợp giữa các quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật EAV và yêu cầu về đơn giá trần theo quy định pháp luật về giá đã ảnh hưởng đáng kể đến tính cạnh tranh về giá của các nhà thầu trên thị trường. Việc các hồ sơ đề xuất có mức giá thấp hơn lần lượt bị đánh giá 'Không đạt' do chưa đáp ứng đồng thời các tiêu chí kỹ thuật, năng lực xuất bản và quy định quản lý giá đã khiến địa phương chưa tối ưu hóa được khoản chi phí chênh lệch dự kiến khoảng 44,4 tỷ đồng. Hệ quả là gói thầu chỉ còn duy nhất phương án của nhà thầu đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của E-HSMT để xem xét trúng thầu ở mức giá cận kề giá dự toán gói thầu.

Trách nhiệm giải trình và bài toán tối ưu hóa nguồn lực

Câu chuyện về gói thầu trăm tỷ tại tỉnh Vĩnh Long đặt ra bài toán lớn về quản trị và bảo vệ hiệu quả nguồn lực quốc gia. Trách nhiệm giải trình trước hết thuộc về người đứng đầu các chủ đầu tư, bên mời thầu và đơn vị tư vấn. Quyết định phê duyệt dự án của cấp có thẩm quyền đã xác định rõ ràng trách nhiệm pháp lý này: Chủ đầu tư có trách nhiệm tổ chức thực hiện dự án đầu tư theo đúng quy định của pháp luật... chịu trách nhiệm toàn diện về tính chính xác, tính pháp lý của hồ sơ trình phê duyệt.

Theo tinh thần chỉ đạo tối thượng tại Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/04/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường, nâng cao hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu, việc quản lý đầu tư công phải đi liền với siết chặt kỷ cương, phòng chống triệt để các biểu hiện tiêu cực, lãng phí ngân sách.

Chống rào cản kỹ thuật: Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các cơ quan mời thầu phải khắc phục triệt để tình trạng xây dựng tiêu chí trong hồ sơ mời thầu không phù hợp với quy mô, tính chất gói thầu, dự án; nghiêm cấm việc đưa vào E-HSMT các tiêu chí mang tính định hướng dẫn đến hạn chế hoặc tạo lợi thế cho một hoặc một số nhà thầu cụ thể gây cạnh tranh không bình đẳng (Khoản 5c Chỉ thị số 12/CT-TTg).

Trách nhiệm người đứng đầu: Người đứng đầu các đơn vị mua sắm công phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về tính minh bạch, tính hiệu quả tài chính của từng gói thầu được duyệt; chịu trách nhiệm kiểm soát chặt chẽ quá trình lựa chọn nhà thầu, không đùn đẩy, né tránh trách nhiệm, bảo đảm nguyên tắc "không có vùng cấm", "không có ngoại lệ" (Khoản 3 và Khoản 4 Chỉ thị số 12/CT-TTg).

Đồng bộ với chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Công văn số 5557/BTC-QLĐT ngày 05/05/2026 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện tiết kiệm trong đấu thầu các dự án đầu tư công năm 2026 đã nhấn mạnh nghĩa vụ của các chủ đầu tư trong khâu tổ chức thực hiện. Bộ Tài chính yêu cầu chủ đầu tư phải triển khai đồng bộ, toàn diện các giải pháp để tiết kiệm, cắt giảm các khoản chi phí trung gian chưa thực sự cần thiết ngay từ quá trình chuẩn bị, lập giá gói thầu cho đến khâu ký kết, thực hiện hợp đồng. Đặc biệt, chủ đầu tư có nghĩa vụ tăng cường các giải pháp quản lý thực hiện hợp đồng đối với nhà thầu, tiến hành rà soát và kiên quyết cắt giảm các chi phí phát sinh chưa hợp lý để nâng cao tối đa hiệu quả dòng vốn công.

Chỉ khi kỷ cương được siết chặt theo đúng tinh thần Chỉ thị số 12/CT-TTg và Công văn số 5557/BTC-QLĐT, các "điểm nghẽn" rào cản kỹ thuật "may đo" mới được tháo gỡ triệt để. Khi đó, dòng vốn đầu tư công dành cho giáo dục học đường tại các địa bàn cơ sở như xã Cái Nhum, tỉnh Vĩnh Long hay xã Nhơn Phú, tỉnh Vĩnh Long mới thực sự mang lại hiệu quả kinh tế tối ưu cho nhân dân và con em học sinh nghèo.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.