Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy, thành công rực rỡ của Công ty TNHH Kiến trúc Sài Gòn BIM trên bản đồ đấu thầu không chỉ nằm ở khả năng tính toán, bỏ thầu chính xác, mà dường như còn gắn liền với sự đồng hành xuyên suốt của một số đơn vị tư vấn và bên mời thầu quen thuộc. Việc phân tích dữ liệu tổng hợp từ hệ thống mạng đấu thầu quốc gia giúp dư luận nhìn nhận rõ hơn bức tranh đa chiều về các mối quan hệ tương hỗ này, từ đó soi chiếu vào các quy chuẩn pháp luật hiện hành.

Mối quan hệ tương hỗ tại các đơn vị mời thầu quen mặt

Đi sâu vào số liệu, đối với đơn vị mời thầu là Công ty TNHH Một thành viên Tư vấn Xây dựng Sơn Tây, hồ sơ ghi nhận nhà thầu Kiến trúc Sài Gòn BIM đã tham dự 3 gói thầu và duy trì thành tích trúng tuyệt đối cả 3 gói. Tổng giá trị trúng thầu tại cụm dự án này đạt hơn 8,1 tỷ đồng, với tỷ lệ giá trúng thầu so với dự toán là 98,86% (tương đương tỷ lệ tiết kiệm ngân sách ở mức thấp, chỉ 1,14%). Đáng chú ý, chỉ trong một ngày 23/06/2025, công ty này liên tiếp nhận tin vui khi trúng liền hai gói thầu do đơn vị Sơn Tây làm bên mời thầu. Cụ thể bao gồm: Gói "Xây dựng công trình hỗ trợ nước sinh hoạt tập trung thôn Cầu Sắt, xã Bù Gia Mập" tham gia với vai trò độc lập, và gói xây dựng công trình tương tự tại "thôn Bù La, xã Bù Gia Mập" với tư cách liên danh phụ của Liên danh Đất Cảng.

Tại một "sân chơi" khác do Công ty Cổ phần Đầu tư Xây lắp Đất Việt giữ vai trò bên mời thầu, Kiến trúc Sài Gòn BIM cũng tham gia 2 gói thầu và tiếp tục trúng trọn vẹn cả 2, mang về giá trị hợp đồng hơn 4 tỷ đồng. Tỷ lệ giá trúng so với giá dự toán tại các dự án này dừng lại ở con số 98,59%, tức chỉ tiết kiệm 1,41% cho ngân sách Nhà nước. Điểm chung nổi bật của các gói thầu nêu trên là hình thức lựa chọn nhà thầu chủ yếu được áp dụng là Chào hàng cạnh tranh và Đấu thầu rộng rãi qua mạng. Tuy nhiên, mức độ cạnh tranh về giá thực tế lại diễn ra khá êm đềm, không cho thấy sự quyết liệt, giằng co về chi phí như kỳ vọng vốn có của hình thức đấu thầu rộng rãi.

Lăng kính pháp lý đối với quy trình thiết lập và chấm thầu

Việc một nhà thầu liên tục "bách chiến bách thắng" tại các đơn vị mời thầu quen mặt, đi kèm với tỷ lệ tiết kiệm mỏng manh, đòi hỏi thực tiễn quản lý phải đặt một lăng kính pháp lý khắt khe hơn vào quy trình cốt lõi: Thiết lập Hồ sơ mời thầu (E-HSMT) và khâu chấm thầu (đánh giá E-HSDT). Trong toàn bộ hệ sinh thái đầu tư công, vai trò của đơn vị tư vấn đấu thầu/bên mời thầu là vô cùng trọng yếu. Họ chính là những "người gác đền", mang trọng trách xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu về năng lực tài chính, kinh nghiệm nhân sự sao cho phù hợp với quy mô thực tế của gói thầu, tuyệt đối không được đưa ra các yêu cầu cao hơn mức cần thiết nhằm tránh tình trạng "đo ni đóng giày" cho một doanh nghiệp cụ thể.

Xét dưới góc nhìn luật pháp, Nghị định 214/2025/NĐ-CP của Chính phủ đã ban hành những quy định vô cùng chi tiết về các biện pháp bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng và minh bạch trong đấu thầu. Theo đó, hồ sơ mời thầu bị cấm đưa vào bất cứ điều kiện nào nhằm hạn chế sự tham gia của các nhà thầu độc lập hoặc nhằm tạo lợi thế so sánh cho một hoặc một số nhà thầu, từ đó gây ra sự cạnh tranh không bình đẳng, bóp méo thị trường.

Chuyên gia đấu thầu Đào Giang phân tích: "Để đánh giá khách quan một gói thầu có thực sự minh bạch và mang tính cạnh tranh hay không, các cơ quan chức năng không thể chỉ nhìn vào bề nổi là kết quả trúng thầu cuối cùng, mà phải lật lại toàn bộ quá trình hồ sơ từ lúc đơn vị tư vấn lập E-HSMT đến khi Tổ chuyên gia ra báo cáo đánh giá E-HSDT.

Việc Công ty TNHH Kiến trúc Sài Gòn BIM trúng thầu với tỷ lệ tiết kiệm loanh quanh mức 1% tại các đơn vị mời thầu quen thuộc như Sơn Tây hay Đất Việt là một diễn biến cần được mổ xẻ kỹ lưỡng. Cơ quan quản lý nhà nước cần tiến hành hậu kiểm xem trong quá trình chấm thầu, các đơn vị tư vấn có áp dụng tiêu chuẩn kép, loại bỏ các nhà thầu đối thủ bằng những lỗi nhỏ mang tính thủ tục hành chính, hình thức thay vì đánh giá năng lực thực chất hay không.

Thông tư 79/2025/TT-BTC đã quy định rất rõ việc đánh giá phải tuân thủ nghiêm ngặt và trung thực theo đúng tiêu chuẩn đánh giá đã được phê duyệt. Nếu thanh tra phát hiện E-HSMT có chứa những tiêu chí khu biệt ngầm, hoặc quá trình chấm thầu có sự nương nhẹ, thiên vị cho nhà thầu quen và áp dụng chế tài khắt khe vô lý với nhà thầu lạ, thì đơn vị tư vấn lập hồ sơ và chủ đầu tư phê duyệt phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật".

Rõ ràng, tính cạnh tranh của một gói thầu đầu tư công không thể chỉ được chứng minh bằng những xấp hồ sơ văn bản báo cáo hoàn hảo, tròn trịa, mà phải được hiện thực hóa bằng hiệu quả kinh tế là số tiền thực tế tiết kiệm được cho ngân sách quốc gia. Khi hàng chục tỷ đồng được giải ngân nhưng tỷ lệ dôi dư trả về cho Nhà nước chỉ đếm trên đầu ngón tay, thì tính công bằng của quy trình lựa chọn nhà thầu đó chắc chắn sẽ bị dư luận và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét giám sát nghiêm ngặt.

Báo Tri thức và Cuộc sống sẽ tiếp tục thông tin./.

[Kỳ 3] Trách nhiệm giải trình của chủ đầu tư trong quản lý vốn ngân sách