Theo tài liệu thu thập của Báo Tri thức và Cuộc sống, đằng sau hàng loạt gói thầu mà Công ty Cổ phần Đầu tư Xây dựng Thịnh Hoàng Phát (Xây dựng Thịnh Hoàng Phát) đã trúng với tỷ lệ tiết kiệm "nhỏ giọt" tại TP Đồng Nai là một bài toán hóc búa về trách nhiệm quản lý dòng vốn đầu tư công. Việc nguồn vốn ngân sách được giải ngân ồ ạt nhưng mang lại hiệu quả tiết kiệm trung bình chỉ quanh mức 1%, thậm chí chỉ ở mức 0,13% (như tại dự án của Thi hành án dân sự TP Đồng Nai) hoặc 0,07% (tại Dự án Cải tạo Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu Thể thao TP Đồng Nai), đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về sự giám sát và minh bạch hóa trách nhiệm giải trình của các chủ đầu tư.

Ranh giới giữa "đúng quy trình thủ tục" và "hiệu quả thực chất"

Nhìn lại bức tranh đấu thầu của Xây dựng Thịnh Hoàng Phát, dư luận không khỏi băn khoăn trước nghịch lý: Mặc dù quá trình lựa chọn nhà thầu đều được thực hiện công khai qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia – một nền tảng được Bộ Tài chính thiết kế để tối đa hóa sự cạnh tranh – nhưng kết quả cuối cùng lại thường xuyên vắng bóng đối thủ và tỷ lệ giảm giá bám sát trần dự toán. Tại TP Đồng Nai, Xây dựng Thịnh Hoàng Phát đã trúng tới 49/69 gói thầu tham gia, với phần lớn các gói có kịch bản "một mình một ngựa".

Cần thẳng thắn nhìn nhận, việc một nhà thầu tham gia độc lập và trúng thầu với giá sát dự toán, nếu xét thuần túy trên khía cạnh hồ sơ giấy tờ và các bước kỹ thuật trên hệ thống, hoàn toàn có thể được đánh giá là "đúng quy trình". Thế nhưng, "đúng quy trình" không tự động đồng nghĩa với "hiệu quả thực chất". Khi kịch bản tiết kiệm siêu thấp lặp đi lặp lại ở nhiều gói thầu có giá trị hàng tỷ đồng, nó không chỉ có nguy cơ gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực quốc gia mà còn đi ngược lại với triết lý lập pháp của Luật Đấu thầu: đó là tiết kiệm tối đa ngân sách để phục vụ tái đầu tư xã hội.

Trong bối cảnh hành chính quốc gia mới, khi toàn quốc sáp nhập còn 34 tỉnh/thành phố và phân quyền tự chủ mạnh mẽ cho địa phương, hệ thống pháp luật hiện hành đã quy định rất rõ ràng về vai trò của chủ đầu tư và người đứng đầu cơ quan trong từng giai đoạn của quy trình lựa chọn nhà thầu. Từ khâu khảo sát lập dự toán, phê duyệt hồ sơ mời thầu (E-HSMT), thẩm định hồ sơ dự thầu (E-HSDT) cho đến khi đặt bút ký quyết định phê duyệt kết quả, chủ đầu tư không thể đứng ngoài cuộc hoặc phó mặc hoàn toàn cho các đơn vị tư vấn. Nếu hồ sơ mời thầu được lập ra một cách khiên cưỡng, tạo ra các rào cản vô hình khiến các nhà thầu khác chùn bước, thì trách nhiệm cao nhất vẫn thuộc về cơ quan phê duyệt.

Lăng kính pháp lý và kích hoạt trách nhiệm giải trình

Để giải quyết dứt điểm tình trạng nêu trên, bảo vệ sự trong sạch của môi trường mua sắm công, hệ thống pháp luật đã liên tục được kiện toàn. Việc kiểm soát quyền lực, gắn trách nhiệm cá nhân đã được thể chế hóa mạnh mẽ. Trao đổi chuyên sâu với phóng viên, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) nhấn mạnh sự cần thiết của việc kích hoạt trách nhiệm giải trình:

"Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo rất quyết liệt và đanh thép về việc tăng cường hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu. Theo đó, thời kỳ núp bóng 'trách nhiệm tập thể' đã qua. Người đứng đầu cơ quan, đơn vị làm chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm cá nhân, toàn diện trước pháp luật nếu để xảy ra tình trạng thiếu cạnh tranh, thông thầu hoặc tỷ lệ tiết kiệm thấp bất thường do buông lỏng quản lý. Việc Xây dựng Thịnh Hoàng Phát liên tục trúng thầu sát giá tại các đơn vị quen thuộc ở TP Đồng Nai cần được xem xét cẩn trọng dưới lăng kính của trách nhiệm giám sát. Nếu các cơ quan chức năng rà soát và phát hiện hồ sơ mời thầu có dấu hiệu 'cài cắm' tiêu chí hoặc quá trình đánh giá thiếu khách quan, chủ đầu tư chắc chắn phải giải trình minh bạch và bị xử lý nghiêm khắc theo quy định của pháp luật."

Cần sự giám sát chéo từ cơ quan thanh tra, kiểm toán

Cũng theo các chuyên gia kinh tế và pháp lý, để ngân sách nhà nước không tiếp tục bị "rơi vãi" qua các kẽ hở của công tác đấu thầu, các cơ quan thanh tra, kiểm toán nhà nước và công an kinh tế cần chủ động vào cuộc rà soát, đặc biệt ưu tiên đối với những dự án có tỷ lệ tiết kiệm siêu thấp (dưới 1%). Việc kiểm tra chéo các bước từ khâu thẩm định giá, lập dự toán đến việc thiết lập các tiêu chí trong E-HSMT sẽ giúp bóc tách được bản chất của vấn đề: là do năng lực của nhà thầu quá xuất sắc hay do sự "châm chước", dọn đường từ phía đơn vị mời thầu.

Cơ chế giám sát thường xuyên của các Sở ban ngành tại địa phương cũng đã được Luật hóa rõ nét tại Nghị định 214/2025/NĐ-CP. Sự công khai, minh bạch dữ liệu trên nền tảng số chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi đi kèm với những chế tài xử lý nghiêm minh từ thực tiễn. Việc rạch ròi trách nhiệm của người đứng đầu không đơn thuần là biện pháp răn đe, mà sâu xa hơn, đó là động lực ép buộc các chủ đầu tư phải nâng cao năng lực quản lý, thiết lập một sân chơi đấu thầu bình đẳng, thu hút được đa dạng nhà thầu tham gia.

Chỉ khi có sự cạnh tranh sòng phẳng, nguồn vốn đầu tư công tại TP Đồng Nai nói riêng và cả nước nói chung mới thực sự mang lại những giá trị bền vững cho xã hội.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.