Trường hợp nữ sinh N.T.H. (16 tuổi) vừa được Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) chia sẻ rối loạn lo âu tuổi học đường chỉ là phần nổi của một tảng băng trôi đang phồng lên trong xã hội hiện đại.

Là một học sinh giỏi nhiều năm, vừa trúng tuyển vào ngôi trường cấp 3 mơ ước, H. sở hữu tất cả những yếu tố mà người ngoài nhìn vào đều ngưỡng mộ. Thế nhưng, đằng sau bức tranh hoàn hảo ấy lại là một cuộc khủng hoảng tinh thần kéo dài. Dù cuộc thi đã qua, nỗi lo lắng trong em không hề lắng xuống mà biến chuyển thành những cơn hồi hộp, bồn chồn, sợ bạn bè xa lánh, và áp lực dằn vặt về tài chính gia đình, dù hoàn cảnh kinh tế nhà em hoàn toàn vững vàng.

Đỉnh điểm của sự suy sụp là những đêm thức trắng đến 2-3h sáng, sự sút giảm học tập, mệt mỏi, cáu gắt, và nghiêm trọng nhất là tình trạng mất kinh nguyệt suốt 3 tháng liên tiếp kèm buồn nôn. Chỉ đến khi các xét nghiệm chuyên sâu như chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não và khám sản khoa phủ nhận mọi tổn thương thực thể, gia đình mới bàng hoàng đối diện với chẩn đoán từ chuyên khoa Tâm thần: em mắc rối loạn lo âu.

Theo ThS.BS. Nguyễn Kim Anh (Viện Sức khỏe Tâm thần), biểu hiện của H. phản ánh một thực tế đặc thù: trẻ vị thành niên thường chưa đủ vốn từ ngữ và sự trải nghiệm tâm lý để gọi tên, diễn đạt những căng thẳng nội tại. Khi tâm trí bị quá tải nhưng bị ép phải "im lặng", cơ thể sẽ tìm cách "lên tiếng". Thông qua trục Thần kinh - Nội tiết - Miễn dịch, sự căng thẳng mãn tính kích thích tuyến yên và tuyến thượng thận tiết ra các hormone stress như cortisol và adrenaline với nồng độ cao kéo dài. Hệ quả là gây ra hiện tượng cơ thể hóa lo âu (somatic symptoms), biểu hiện bằng các triệu chứng vật lý rất thực như đau đầu, chóng mặt, vã mồ hôi, rối loạn tiêu hóa, mệt mỏi mạn tính và đặc biệt là làm gián đoạn chu kỳ nội tiết tố ở nữ giới.

May mắn, sau 6 tháng điều trị phối hợp giữa liệu pháp dùng thuốc và Liệu pháp Nhận thức - Hành vi (CBT), H. đã ổn định lại giấc ngủ, khôi phục chu kỳ kinh nguyệt và lấy lại phong độ học tập.

Nhìn rộng ra, rối loạn lo âu tuổi học đường không đơn thuần là sự căng thẳng thi cử mang tính nhất thời. Theo ThS.BS. Nguyễn Ngọc Trang, lo âu vốn là một phản ứng sinh tồn tự nhiên giúp con người tăng cường sự tập trung và thích nghi trước các thử thách. Tuy nhiên, nó bước sang ranh giới bệnh lý khi mức độ lo sợ trở nên phi lý, vượt quá xa quy mô của hoàn cảnh thực tế, kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, đồng thời làm gãy đổ các chức năng sinh hoạt, học tập và giao tiếp xã hội. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính hiện có khoảng 1/7 trẻ em và thanh thiếu niên (10-19 tuổi) đang sống chung với các rối loạn tâm thần, trong đó rối loạn lo âu chiếm tỷ lệ hàng đầu.

Khai thác sâu hơn vào nguyên nhân, áp lực điểm số hay kỳ thi chuyển cấp thực chất chỉ là "giọt nước tràn ly". Rối loạn lo âu ở lứa tuổi này được nuôi dưỡng bởi một hệ sinh thái áp lực phức tạp. Đầu tiên là hội chứng bệnh thành tích và áp lực tự thân (Self-imposed pressure): không chỉ đến từ bố mẹ, áp lực lớn nhất ở những trẻ học giỏi thường xuất phát từ chính bản thân em. Trẻ tự tạo ra một khung năng lực hoàn hảo và luôn sống trong nỗi sợ hãi tột cùng rằng mình sẽ thất bại, sẽ làm người khác thất vọng, hoặc mất đi vị thế vốn có. Bên cạnh đó là môi trường cạnh tranh và "bẫy so sánh" kỹ thuật số: sự phát triển của mạng xã hội khiến trẻ học đường liên tục bị bủa vây bởi những hình mẫu hoàn hảo trên mạng. Sự so sánh ngầm về thành tích, ngoại hình, mức độ nổi tiếng dễ dàng đánh gục lòng tự trọng còn non nớt của trẻ, tạo nên cảm giác yếu kém và lo âu thường trực. Cuối cùng là sự biến động tâm sinh lý tuổi dậy thì: bối cảnh biến động hormone mạnh mẽ ở lứa tuổi 10-19 làm cho não bộ, đặc biệt là hạch hạnh nhân (trung tâm xử lý cảm xúc) trở nên vô cùng nhạy cảm với các kích thích tiêu cực, trong khi vỏ não trước trán (nơi kiểm soát lý trí) chưa phát triển hoàn thiện.

Trước thực trạng này, PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thay đổi nhận thức từ phía gia đình. Nhiều phụ huynh khi thấy con đau đầu, mất ngủ, sút học lực hoặc cáu gắt thường có xu hướng gán nhãn cho con là lười biếng, giả vờ hoặc dở ương tuổi dậy thì. Những câu gạt đi vô tình như "Có gì đâu mà phải lo, chỉ việc học thôi mà!" đã trực tiếp đóng sập cánh cửa chia sẻ của trẻ, đẩy các em vào sự cô lập sâu sắc hơn. Bác sĩ Tuấn khẳng định, việc đưa trẻ đi khám tâm lý/tâm thần hoàn toàn không phải là gắn nhãn xấu mà là một hành động văn minh, giúp phát hiện vết nứt tâm hồn và can thiệp kịp thời.

Để bảo vệ sức khỏe tâm thần học đường, cần một chiếc kiềng ba chân vững chắc kết nối giữa Gia đình - Nhà trường - Y tế. Cha mẹ cần học cách lắng nghe chủ động, tôn trọng những nỗi sợ dù là nhỏ nhất của con, học cách ghi nhận sự nỗ lực thay vì chỉ nhìn vào điểm số. Đồng thời, việc duy trì một lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, hạn chế thiết bị điện tử trước khi ngủ, tăng cường vận động thể chất đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc cân bằng lại các chất truyền dẫn thần kinh. Sức khỏe tâm thần không phải là yếu tố phụ trợ, mà là nền tảng cốt lõi cho sự phát triển toàn diện. Sự đồng hành thấu hiểu và can thiệp y tế đúng lúc chính là tấm lá chắn giúp các em đi qua những giông bão của lứa tuổi học đường một cách an toàn và lành lặn.