Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, trong thời gian qua, nhằm mục tiêu nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng, thúc đẩy phát triển kinh tế và cải thiện chất lượng đời sống của người dân địa phương, công tác tổ chức lựa chọn nhà thầu tại xã Vĩnh Công, tỉnh Tây Ninh đã diễn ra vô cùng sôi động. Sự ra đời của hàng loạt dự án đầu tư công, từ xây dựng cầu đường, cải tạo các công trình văn hóa đến nâng cấp hệ thống tiện ích, là minh chứng rõ nét cho nỗ lực thay đổi diện mạo của chính quyền sở tại.

Tuy nhiên, khi đi sâu vào phân tích các dữ liệu đấu thầu được công khai minh bạch trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, bức tranh về hiệu quả kinh tế và tính cạnh tranh thực chất tại các gói thầu do Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công làm chủ đầu tư lại bộc lộ những con số đáng suy ngẫm. Những dữ liệu này cần được nhìn nhận một cách khách quan, đa chiều và thấu đáo dưới lăng kính của Luật Đấu thầu.

Bức tranh đấu thầu gần 50 tỷ đồng và bài toán hiệu quả kinh tế

Đấu thầu qua mạng từ lâu đã được xem là "cây gậy thép" để minh bạch hóa hoạt động đầu tư công, tạo ra một sân chơi phẳng cho mọi doanh nghiệp có năng lực trên toàn quốc tham gia. Mục tiêu tối thượng của đấu thầu không chỉ là chọn được nhà thầu thi công đúng tiến độ, đảm bảo năng lực kỹ thuật, mà quan trọng không kém là phải tiết giảm tối đa chi phí cho ngân sách Nhà nước. Thế nhưng, dữ liệu thống kê lịch sử đấu thầu tại Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công lại cho thấy một thực tế chưa thực sự đáp ứng trọn vẹn kỳ vọng này.

Cụ thể, theo dữ liệu trích xuất hợp lệ tính đến cuối tháng 6/2026, Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công (mã định danh vn1102104296) do ông Phan Đại Bảo làm Trưởng phòng đã tiến hành công bố 33 kế hoạch lựa chọn nhà thầu, bao trùm tổng số 62 gói thầu lớn nhỏ trên địa bàn. Trải qua quá trình tổ chức mời thầu, đánh giá và thẩm định, chủ đầu tư này đã chính thức công bố kết quả của 44 gói thầu. Cơ cấu lĩnh vực mời thầu tại đây có sự phân bổ tập trung mang tính tuyệt đối vào mảng xây lắp, chiếm tỷ trọng lên tới 80%, phần còn lại là các gói thầu thuộc lĩnh vực phi tư vấn và tư vấn chuyên ngành chiếm 20%.

Điểm đáng quan tâm nhất và cũng là mấu chốt của vấn đề nằm ở những con số tài chính. Tổng giá trị theo các gói thầu có kết quả lựa chọn nhà thầu hợp lệ tại Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công đạt mức 49.665.691.000 đồng. Sau khi hoàn tất các khâu đánh giá hồ sơ dự thầu, thương thảo và phê duyệt, tổng giá trị trúng thầu của toàn bộ 44 gói thầu này được ghi nhận ở mức 48.695.003.160 đồng.

Như vậy, thông qua hoạt động đấu thầu được kỳ vọng là cạnh tranh, số tiền ngân sách nhà nước tiết kiệm được chỉ chưa tới 1 tỷ đồng cho một khối lượng công việc khổng lồ trị giá gần 50 tỷ đồng. Bằng một phép tính cơ bản đối chiếu giữa tổng giá dự toán các gói thầu và tổng giá trúng thầu thực tế, tỷ lệ tiết kiệm trung bình tại các dự án do Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công làm chủ đầu tư chỉ nhích ở mức khiêm tốn 1,95%.

Những gói thầu chục tỷ đồng nhưng thiếu vắng sự cạnh tranh về giá

Phân tích sâu hơn vào cấu trúc các dự án, hồ sơ ghi nhận nhiều gói thầu xây lắp có giá trị lớn, quy mô đầu tư cao, vốn là những "miếng bánh" vô cùng hấp dẫn đối với các nhà thầu xây dựng trên thị trường. Với quy mô như vậy, lẽ ra sức nóng cạnh tranh phải được đẩy lên cao trào, mang lại tỷ lệ giảm giá sâu cho ngân sách.

Điển hình có thể nhắc tới gói thầu thi công xây dựng mã số IB2600185962-00 với giá gói thầu được phê duyệt lên tới 15.688.033.000 đồng, đóng thầu ngày 15/05/2026. Tiếp đó là một gói thầu thi công xây dựng quy mô lớn khác mang mã số IB2600190895-00 với giá gói thầu 14.958.203.000 đồng, đóng thầu ngày 16/05/2026.

Mặc dù sở hữu những gói thầu có giá trị hàng chục tỷ đồng, đòi hỏi năng lực thi công bài bản và hoàn toàn đủ sức thu hút sự cạnh tranh về giá từ các ông lớn trong ngành xây dựng, song mức tiết kiệm chung của toàn bộ bức tranh đấu thầu tại xã Vĩnh Công vẫn bị kéo ghì ở mức dưới 2%. Cần khẳng định rằng, con số 1,95% xét về mặt cơ học không phải là một tỷ lệ vi phạm quy định pháp luật. Hiện nay, hệ thống pháp luật về đấu thầu không có bất kỳ một văn bản nào quy định tỷ lệ tiết kiệm "cứng" bắt buộc phải đạt được là bao nhiêu phần trăm đối với mỗi gói thầu.

Tuy nhiên, trong bối cảnh các quy định về đấu thầu qua mạng ngày càng được hoàn thiện và số hóa triệt để, tạo điều kiện tối đa cho các doanh nghiệp trên cả nước cùng tham gia bình đẳng, thì một tỷ lệ tiết kiệm thấp lại trở thành một dấu hỏi lớn. Hiệu quả kinh tế - một trong bốn trụ cột tối thượng của Luật Đấu thầu - dường như chưa được phát huy một cách thực chất tại cơ quan do ông Phan Đại Bảo làm Trưởng phòng.

Góc nhìn chuyên gia pháp lý: Đừng để đấu thầu chỉ mang tính hình thức

Việc hàng chục tỷ đồng ngân sách được chi ra với tỷ lệ tiết kiệm chưa tới 2% đòi hỏi một sự nhìn nhận, đánh giá nghiêm túc về trách nhiệm của cơ quan quản lý và người đứng đầu, đặc biệt trong bối cảnh bộ máy hành chính mới đã tinh gọn, dồn trọng trách trực tiếp xuống cấp cơ sở. Vấn đề đặt ra là, có hay không việc quá trình lập dự toán, khảo sát giá thị trường của chủ đầu tư chưa thực sự bám sát thực tế? Hay các tiêu chí trong hồ sơ mời thầu được xây dựng chưa rộng mở, tạo ra rào cản vô hình khiến các nhà thầu có năng lực e ngại, dẫn đến việc nhà thầu trúng thầu chỉ cần giảm giá mang tính "tượng trưng", nhỏ giọt là đã dễ dàng ôm trọn gói thầu?

Dưới góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) đã có những phân tích chuyên sâu, khách quan dựa trên hồ sơ thực tế của chuỗi dự án này.

"Tại Khoản 8, Điều 8 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 quy định rất rõ về thông tin đấu thầu, trong đó yêu cầu mọi hoạt động lựa chọn nhà thầu phải bám sát và đảm bảo các mục tiêu cốt lõi: cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Hiệu quả kinh tế ở đây không chỉ là việc công trình hoàn thành đúng tiến độ, mà còn là việc ngân sách nhà nước phải được sử dụng một cách tiết kiệm nhất, chống lãng phí tối đa", Luật sư Nguyễn Văn Lập nhận định.

Phân tích sâu hơn về trách nhiệm của chủ đầu tư, Luật sư Nguyễn Văn Lập nhấn mạnh thêm: "Đồng thời, tinh thần chỉ đạo quyết liệt của Thủ tướng Chính phủ tại Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 cũng đặc biệt nhấn mạnh việc nâng cao trách nhiệm người đứng đầu các cấp, kiên quyết khắc phục tình trạng tổ chức đấu thầu mang tính hình thức, có tỷ lệ tiết kiệm thấp, gây lãng phí nguồn lực quốc gia. Việc tổ chức đấu thầu mang lại tỷ lệ tiết kiệm trung bình 1,95% cho hàng loạt dự án có giá trị lớn dù không cấu thành sai phạm về mặt thủ tục hành chính, nhưng lại bộc lộ một điểm nghẽn rất lớn về tính hiệu quả".

Trong quy trình này, trách nhiệm trực tiếp và toàn diện thuộc về chủ đầu tư, cụ thể ở đây là Trưởng phòng Kinh tế xã Vĩnh Công, trong toàn bộ các khâu từ việc lập, thẩm định dự toán cho đến phê duyệt hồ sơ mời thầu. Nếu các rào cản kỹ thuật, yêu cầu về năng lực nhân sự chủ chốt, thiết bị máy móc thi công hay kinh nghiệm hợp đồng tương tự bị thiết kế một cách cục bộ, khiên cưỡng, khắt khe quá mức cần thiết, nó sẽ vô tình tạo ra những "bức tường" thu hẹp sự tham gia của các nhà thầu uy tín. Khi số lượng nhà thầu tham gia ít, tính cạnh tranh về giá sẽ bị triệt tiêu, biến sân chơi đấu thầu thành nơi dễ dàng phân định thắng thua chỉ với vài bước giảm giá cho có lệ.

Cũng theo quan điểm của các chuyên gia đấu thầu, để đảm bảo tính thượng tôn pháp luật và bảo vệ an toàn cho nguồn vốn Nhà nước, các cơ quan thanh tra, kiểm tra chuyên ngành cấp trên cần tiến hành rà soát lại toàn bộ quy trình khảo sát giá, lập dự toán và các tiêu chí đánh giá tại các gói thầu có tỷ lệ tiết kiệm thấp này. Việc kiểm tra chéo sẽ giúp làm rõ có hay không sự hạn chế cạnh tranh, đảm bảo ngân sách không bị "bốc hơi" qua những khe hở của sự thiếu minh bạch.

Hoạt động đầu tư công tại xã Vĩnh Công đang được đông đảo người dân kỳ vọng sẽ làm thay đổi mạnh mẽ diện mạo cơ sở hạ tầng địa phương. Tuy nhiên, để mỗi đồng vốn ngân sách thực sự sinh lời, đem lại hiệu quả thiết thực và bền vững nhất, sự tuân thủ nghiêm ngặt, thực chất các nguyên tắc của Luật Đấu thầu từ phía Phòng Kinh tế là điều kiện tiên quyết không thể thỏa hiệp.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

[Kỳ 2:] Góc khuất các gói thầu: Vì sao xã Vĩnh Công chậm trễ công bố?