TS.BS Vũ Thị Thanh, Quyền trưởng khoa dinh dưỡng, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, bệnh thận mạn tính đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với y tế toàn cầu. Theo dự báo, đến năm 2040, bệnh thận mạn sẽ nằm trong nhóm 5 nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới.

Tại Việt Nam, số lượng người bệnh phải duy trì sự sống bằng các biện pháp thay thế thận như chạy thận nhân tạo hoặc lọc màng bụng ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, bên cạnh việc tuân thủ lịch lọc máu định kỳ, một biến chứng nghiêm trọng nhưng chưa được quan tâm đúng mức là tình trạng suy mòn protein - năng lượng.

Suy mòn protein làm gia tăng tỷ lệ tử vong

Theo TS.BS Vũ Thị Thanh, tỷ lệ suy mòn protein - năng lượng ở bệnh nhân lọc máu trên thế giới hiện dao động từ 28% đến 54%. Đây là yếu tố nguy cơ độc lập làm giảm chất lượng cuộc sống và làm gia tăng tỷ lệ tử vong ở người bệnh.

Điều đáng lo ngại là quá trình lọc máu tuy giúp loại bỏ các chất độc tích tụ trong cơ thể nhưng đồng thời cũng làm thất thoát nhiều dưỡng chất thiết yếu. Sau mỗi lần lọc máu, người bệnh có thể mất một lượng đáng kể axit amin cùng nhiều vi chất quan trọng như kẽm, đồng, selen, sắt, vitamin nhóm B và vitamin C.

Không chỉ vậy, suy mòn dinh dưỡng còn chịu tác động của nhiều yếu tố khác như hội chứng nhiễm độc niệu gây chán ăn, buồn nôn kéo dài; rối loạn chuyển hóa làm tăng dị hóa cơ; mất máu vi thể trong quá trình điều trị; cùng các yếu tố tâm lý - xã hội như mệt mỏi, trầm cảm hoặc điều kiện kinh tế khó khăn.

Trong khi đó, sai lầm phổ biến ở người bệnh thận là hạn chế tối đa thực phẩm giàu đạm vì lo ngại làm tăng nồng độ urê trong máu.

TS.BS Vũ Thị Thanh cho biết, nhu cầu dinh dưỡng của người bệnh thay đổi theo từng giai đoạn tiến triển của bệnh. Với người bệnh thận mạn chưa phải lọc máu, việc kiểm soát lượng đạm có vai trò giúp giảm gánh nặng chuyển hóa cho thận. Tuy nhiên, khi đã bước sang giai đoạn lọc máu chu kỳ, nhu cầu protein lại tăng lên để bù đắp lượng axit amin bị mất trong quá trình điều trị.

Theo khuyến cáo, người bệnh đang lọc máu cần được cung cấp khoảng 1,2g protein/kg cân nặng mỗi ngày. Đối với những trường hợp nặng phải lọc máu liên tục tại khoa hồi sức tích cực, nhu cầu protein còn cao hơn.

Bên cạnh việc bổ sung đủ đạm, người bệnh cần đảm bảo năng lượng từ 30 - 35 kcal/kg/ngày nhằm duy trì khối cơ và thể trạng. Chế độ ăn nên ưu tiên chất béo có lợi cho tim mạch, carbohydrate phức hợp, rau xanh và lượng chất xơ phù hợp.

Ngoài ra, các chỉ số natri, kali, phospho, canxi và lượng nước đưa vào cơ thể cần được kiểm soát chặt chẽ theo hướng dẫn của bác sĩ để hạn chế nguy cơ biến chứng tim mạch cũng như rối loạn điện giải.

Dinh dưỡng là một phần của phác đồ điều trị

TS.BS Vũ Thị Thanh nhấn mạnh, dinh dưỡng đối với người bệnh thận mạn không đơn thuần là câu chuyện ăn uống hay kiêng khem theo kinh nghiệm truyền miệng. Đây là một liệu pháp điều trị quan trọng cần được cá thể hóa cho từng người bệnh.

Thực tế điều trị cho thấy không ít bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối rơi vào tình trạng chán ăn kéo dài, buồn nôn hoặc nôn nhiều, khiến việc bổ sung dinh dưỡng qua đường miệng không còn đáp ứng đủ nhu cầu của cơ thể.

Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể cân nhắc các biện pháp hỗ trợ như nuôi dưỡng qua sonde dạ dày hoặc bổ sung dinh dưỡng đường tĩnh mạch.

TS.BS Vũ Thị Thanh cảnh báo, bệnh nhân suy thận mạn thường gặp tình trạng mất cân bằng nghiêm trọng các axit amin. Việc sử dụng các dung dịch axit amin chuyên biệt dành cho người bệnh thận đã được chứng minh có thể cải thiện đáng kể các chỉ số dinh dưỡng, tăng nồng độ albumin huyết thanh, cải thiện tình trạng thiếu máu và nâng cao thể trạng.

Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy khi tình trạng dinh dưỡng được cải thiện, nhu cầu sử dụng thuốc kích thích tạo máu ở bệnh nhân lọc máu có thể giảm xuống. Điều này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả điều trị mà còn giúp giảm gánh nặng chi phí chăm sóc y tế.

Bên cạnh đó, bổ sung sắt đúng cách theo các khuyến cáo quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát thiếu máu do suy thận mạn. Các chế phẩm sắt thế hệ mới giúp giảm tác dụng phụ trên đường tiêu hóa, từ đó cải thiện khả năng tuân thủ điều trị của người bệnh.

Việc phát hiện sớm nguy cơ suy mòn protein - năng lượng, xây dựng chế độ ăn phù hợp và can thiệp kịp thời không chỉ giúp duy trì khối cơ, cải thiện chất lượng sống mà còn góp phần nâng cao hiệu quả điều trị lâu dài, giảm nguy cơ biến chứng và tử vong ở người bệnh lọc máu chu kỳ.

Dấu hiệu cảnh báo suy mòn dinh dưỡng ở người bệnh lọc máu gồm: Sụt cân không chủ ý; Giảm khối cơ, yếu cơ, mệt mỏi kéo dài; Chán ăn, ăn uống kém; Albumin máu giảm; Thường xuyên nhiễm trùng hoặc hồi phục chậm sau bệnh; Giảm khả năng vận động và chất lượng cuộc sống.