Một ca phẫu thuật u tuyến yên tại Anh đang mở ra một hướng đi đáng chú ý cho AI trong phẫu thuật não. Thay vì hình dung về một robot tự động thực hiện toàn bộ ca mổ, công nghệ được nhóm nghiên cứu tại University College London (UCL) phát triển đóng vai trò giống một “đôi mắt kỹ thuật số” hỗ trợ bác sĩ ngay trên bàn mổ. Hệ thống có thể phân tích hình ảnh nội soi theo thời gian thực, nhận diện những cấu trúc quan trọng nằm sát khu vực phẫu thuật và cung cấp thêm thông tin để êkíp đưa ra quyết định. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với những ứng dụng AI y tế vốn chủ yếu phân tích dữ liệu trước hoặc sau khi bệnh nhân được điều trị.

AI được thử nghiệm trong ca phẫu thuật u tuyến yên tại Anh để phân tích hình ảnh nội soi và hỗ trợ bác sĩ nhận diện các cấu trúc quan trọng.

Ca phẫu thuật được thực hiện tại National Hospital for Neurology and Neurosurgery thuộc hệ thống University College London Hospitals, trong khuôn khổ một thử nghiệm lâm sàng. Bệnh nhân là Rhys Hibbert, 48 tuổi, ở Bedfordshire, được phát hiện có khối u tuyến yên sau một lần ngất và lên cơn co giật vào tháng 12/2024. Khối u sau đó ảnh hưởng đến thị lực ngoại vi, khiến ông gặp khó khăn khi đi lại và nhiều lần bị vấp. Với những ca bệnh như vậy, vị trí phẫu thuật đặc biệt nhạy cảm bởi tuyến yên nằm gần nhiều mạch máu và dây thần kinh quan trọng, trong đó có các cấu trúc liên quan trực tiếp tới thị giác. Một sai lệch nhỏ trong quá trình thao tác có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, khiến khả năng nhận diện chính xác từng cấu trúc trở thành yếu tố then chốt.

Điểm đáng chú ý nhất của công nghệ nằm ở khả năng xử lý hình ảnh phẫu thuật theo thời gian thực. Thay vì chỉ phân tích ảnh chụp được thực hiện trước ca mổ, hệ thống AI của UCL theo dõi luồng video từ camera nội soi trong quá trình bác sĩ thao tác. Công nghệ được huấn luyện trên hàng trăm video phẫu thuật nội soi tuyến yên đã được chú thích, từ đó học cách nhận diện mô, dụng cụ phẫu thuật và những cấu trúc giải phẫu quan trọng. Khi được đưa vào phòng mổ, AI có thể làm nổi bật những vùng cần chú ý, giúp bác sĩ có thêm một lớp thông tin trực quan trong lúc xử lý khu vực phức tạp. Công nghệ được phát triển tại UCL Hawkes Institute trên nền tảng NVIDIA Clara IGX, cho thấy AI đang dần chuyển từ môi trường nghiên cứu sang những tình huống y khoa thực tế đòi hỏi độ chính xác cao.

Tuy nhiên, việc AI xuất hiện trong phòng mổ không đồng nghĩa bác sĩ đã trao quyền điều khiển cho máy móc. Trong ca phẫu thuật của Rhys, bác sĩ Hani Marcus cùng bác sĩ nội trú Danyal Khan vẫn trực tiếp thực hiện các thao tác và giữ toàn quyền quyết định. AI chỉ đảm nhiệm phần nhận diện, phân tích hình ảnh và cung cấp thông tin hỗ trợ, chứ không tự động thực hiện những bước phẫu thuật. Sau khi tỉnh lại, Rhys cho biết thị lực của ông cải thiện rõ rệt và chỉ khoảng một tuần sau có thể đi lại độc lập mà không cần kính hoặc gậy. Dù vậy, kết quả của một trường hợp riêng lẻ chưa thể chứng minh AI sẽ giúp cải thiện kết quả phẫu thuật trên diện rộng. Nhóm nghiên cứu vẫn cần đánh giá thêm về độ an toàn, tính khả thi và hiệu quả lâm sàng trước khi công nghệ có thể được ứng dụng phổ biến.

Thực tế, AI hỗ trợ phẫu thuật thần kinh không phải ý tưởng hoàn toàn mới. Các nhà nghiên cứu từng sử dụng AI để nhận diện mô u trên hình ảnh siêu âm trong mổ hoặc xác định vị trí tương đối của những cấu trúc quan trọng. Điểm đặc biệt của thử nghiệm tại UCL nằm ở việc đưa hệ thống vào hỗ trợ trực tiếp trong một ca phẫu thuật trên người, qua đó kiểm tra công nghệ trong điều kiện phức tạp và biến động của phòng mổ. Trước đó, hệ thống cũng từng được đánh giá như một công cụ đào tạo dành cho bác sĩ phẫu thuật. Thử nghiệm hiện tại nhận tài trợ từ NIHR và Google, cùng sự hỗ trợ của nhiều tổ chức nghiên cứu y khoa tại Anh.

Công nghệ AI đóng vai trò hỗ trợ trong phòng mổ, trong khi phẫu thuật viên vẫn giữ toàn quyền kiểm soát các thao tác và quyết định lâm sàng.

Bước tiến này vì thế chưa biến AI thành một “bác sĩ phẫu thuật ảo”, nhưng cho thấy vai trò của trí tuệ nhân tạo trong y tế đang thay đổi đáng kể. AI không còn chỉ xuất hiện ở khâu đọc kết quả xét nghiệm, phân tích ảnh chụp hay đưa ra gợi ý trước điều trị, mà bắt đầu hiện diện ngay tại thời điểm bác sĩ phải đưa ra những quyết định quan trọng nhất. Nếu các thử nghiệm tiếp theo chứng minh được tính an toàn và hiệu quả, mô hình bác sĩ - AI phối hợp trong phòng mổ có thể trở thành một hướng phát triển mới của phẫu thuật hiện đại. Khi đó, giá trị lớn nhất của AI có lẽ không nằm ở việc thay thế bàn tay con người, mà ở khả năng giúp bác sĩ nhìn thấy nhiều thông tin hơn trong những khoảnh khắc mà một sai số rất nhỏ cũng có thể tạo ra hậu quả lớn.