Theo tìm hiểu của Báo Tri thức và Cuộc sống, việc tối ưu hóa nguồn vốn ngân sách nhà nước thông qua hoạt động đấu thầu luôn là ưu tiên hàng đầu, mang tính sống còn của các cơ quan quản lý nhà nước trong công tác đầu tư công. Một cuộc thầu được đánh giá là thành công không chỉ dừng lại ở việc lựa chọn được nhà thầu đủ năng lực thi công, mà còn phải đáp ứng trọn vẹn các tiêu chí về tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và đặc biệt là hiệu quả kinh tế.

Tuy nhiên, qua phân tích hồ sơ thầu thực tế trên địa bàn TP HCM, không ít gói thầu dù được dán nhãn "đấu thầu rộng rãi" trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia nhưng lại rơi vào tình trạng vắng bóng đối thủ cạnh tranh. Việc chỉ có một nhà thầu duy nhất nộp hồ sơ tham dự khiến sự cọ xát về giá bị triệt tiêu, dẫn đến tỷ lệ tiết kiệm ngân sách ở mức rất thấp. Điển hình cho bức tranh này là trường hợp của Công ty TNHH Xây dựng Quốc Sơn tại gói thầu do Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp Giáo dục thường xuyên Quận 4 làm chủ đầu tư.

Độc mã tham dự, tỷ lệ tiết kiệm ngân sách nhà nước chạm đáy

Công ty TNHH Xây dựng Quốc Sơn có mã số doanh nghiệp là 0313159831, địa chỉ trụ sở đặt tại Phường Linh Xuân, TP HCM, do ông Bùi Thanh Sơn làm người đại diện pháp luật. Đây là một doanh nghiệp hoạt động lâu năm trong lĩnh vực xây dựng dân dụng, sửa chữa máy móc và thi công hạ tầng. Trên thị trường mua sắm công, doanh nghiệp này là một cái tên không mấy xa lạ với bề dày lịch sử tham gia hàng chục dự án lớn nhỏ khác nhau.

Quay trở lại với gói thầu đang được dư luận quan tâm, dữ liệu hồ sơ thầu công khai ghi nhận, Giám đốc Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp Giáo dục thường xuyên Quận 4 đã ký Quyết định số 41/QĐ GDNN GDTX về việc phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu cho gói thầu "Xây dựng" có mã thông báo mời thầu là IB2600133733. Tại gói thầu này, giá dự toán được cơ quan chức năng có thẩm quyền phê duyệt ở mức 4.002.137.858 đồng. Với quy mô vốn hơn 4 tỷ đồng, hình thức lựa chọn nhà thầu được áp dụng là đấu thầu rộng rãi qua mạng trong nước, phương thức một giai đoạn một túi hồ sơ.

Theo lý thuyết và các quy định hiện hành, hình thức đấu thầu rộng rãi được kỳ vọng lớn sẽ tạo ra một sân chơi mở, thu hút đông đảo cộng đồng doanh nghiệp xây lắp tham gia, từ đó giúp chủ đầu tư có thể lựa chọn được phương án thi công tối ưu nhất với mức giá cạnh tranh nhất nhằm tiết kiệm ngân sách công. Thế nhưng, thực tế diễn ra tại dự án này lại hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng ban đầu.

Căn cứ vào biên bản mở thầu và báo cáo đánh giá hồ sơ dự thầu qua mạng (E-HSDT), Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia chỉ ghi nhận duy nhất một hồ sơ dự thầu được nộp lên, và đó chính là hồ sơ của Công ty TNHH Xây dựng Quốc Sơn. Không vấp phải bất kỳ sự cạnh tranh hay đối trọng trực tiếp nào từ các doanh nghiệp cùng ngành, nhà thầu này dễ dàng vượt qua các bước đánh giá về tính hợp lệ, năng lực, kinh nghiệm, kỹ thuật để tiến tới bước đánh giá về tài chính.

Kết quả chung cuộc, Công ty TNHH Xây dựng Quốc Sơn được xướng tên trúng thầu với giá 3.963.975.162 đồng. Thực hiện một phép tính toán học cơ bản về hiệu quả kinh tế: Lấy giá dự toán ban đầu (4.002.137.858 đồng) trừ đi giá trúng thầu (3.963.975.162 đồng), số tiền tiết kiệm được cho ngân sách nhà nước thông qua cuộc thầu rộng rãi này chỉ 38.162.696 đồng. Điều này đồng nghĩa với việc, tỷ lệ tiết kiệm của gói thầu này chỉ đạt mức cực kỳ mỏng là ~0,95%. Việc giá trúng thầu bám sát sạt giá trần dự toán cho thấy biên độ giảm giá gần như không đáng kể, làm dấy lên những băn khoăn lớn về bài toán tối ưu hóa dòng vốn đầu tư công tại cơ quan này.

Bài toán trách nhiệm giải trình và tính minh bạch hồ sơ mời thầu

Khách quan mà nói, không thể phủ nhận Công ty TNHH Xây dựng Quốc Sơn sở hữu năng lực thi công độc lập vững vàng, có đội ngũ nhân sự và khả năng huy động thiết bị đáp ứng được các yêu cầu về kỹ thuật, tiến độ do các chủ đầu tư đề ra. Việc một doanh nghiệp nộp hồ sơ, đáp ứng yêu cầu và trúng thầu là quy luật tất yếu của thị trường tự do. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi cần được bóc tách và phân tích ở đây không nằm ở phía nhà thầu, mà nằm ở khâu tổ chức, lập và thẩm định hồ sơ mời thầu của chủ đầu tư, cũng như tính hiệu quả kinh tế của cả một cuộc thầu công sản. Việc một gói thầu có giá trị hàng tỷ đồng, được tổ chức công khai nhưng lại vấp phải sự thờ ơ của phần lớn cộng đồng doanh nghiệp, chỉ thu hút đúng một nhà thầu tham gia, đặt ra nhiều nghi vấn. Liệu hồ sơ mời thầu qua mạng (E-HSMT) có được thiết kế hoàn toàn mở, hay vô tình ẩn chứa những rào cản kỹ thuật, những tiêu chí quá chuyên biệt khiến các nhà thầu khác tự thấy khó nhằn và chủ động rút lui?

Góc nhìn pháp lý chuyên sâu từ các chuyên gia

Phân tích hiện tượng này dưới lăng kính pháp lý chuyên sâu, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) nhận định: "Thực tế dữ liệu trích xuất ghi nhận gói thầu mã IB2600133733 tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp Giáo dục thường xuyên Quận 4 đấu thầu rộng rãi nhưng chỉ duy nhất Công ty Xây dựng Quốc Sơn tham gia và trúng với tỷ lệ tiết kiệm thấp (~0,95%). Căn cứ theo Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (đã được sửa đổi bởi Luật 90/2025/QH15) và tinh thần chỉ đạo quyết liệt tại Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ, mục tiêu tối thượng của đấu thầu là tạo ra sự cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Khi một gói thầu thiếu vắng đối thủ, nhà thầu duy nhất hoàn toàn có thể nắm bắt lợi thế 'một mình một ngựa' để bỏ giá sát nút dự toán nhằm tối đa hóa biên lợi nhuận của họ. Đây là hành vi hợp lý về mặt kinh doanh của doanh nghiệp, nhưng lại là một điểm trừ lớn về mặt quản lý vốn nhà nước."

Cũng theo Luật sư Nguyễn Văn Lập, để giải quyết triệt để tình trạng này, cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền cần xem xét lại toàn diện khâu lập, thẩm định và phê duyệt hồ sơ mời thầu của các dự án có tính chất tương tự. "Cần phải rà soát xem có tồn tại các tiêu chí, rào cản kỹ thuật không phù hợp, mang tính định hướng làm hạn chế sự tham gia của các nhà thầu khác hay không. Đây là lúc trách nhiệm giải trình của người đứng đầu chủ đầu tư cần được phát huy cao nhất để bảo đảm từng đồng tiền ngân sách được sử dụng một cách hiệu quả, minh bạch và đúng pháp luật", vị Luật sư nhấn mạnh. Sự cạnh tranh bình đẳng giữa nhiều doanh nghiệp trên cùng một mặt bằng là yếu tố cốt lõi để môi trường đầu tư công thực sự phát huy vai trò đòn bẩy kinh tế. Một cuộc thầu thành công phải là một cuộc thầu thu hút được nhiều trí tuệ, nhiều giải pháp thi công xuất sắc với mức giá cạnh tranh nhất, mang lại lợi ích tối đa cho nhà nước và xã hội.

Báo Tri thức và Cuộc sống sẽ tiếp tục thông tin./.

[Kỳ 2:] Mô thức bách chiến bách thắng của nhà thầu Quốc Sơn tại các cơ quan trên địa bàn TP HCM