Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm giải trình luôn là những thước đo hàng đầu để đánh giá hiệu quả của công tác đấu thầu. Khi ngân sách nhà nước được sử dụng để đầu tư, nâng cấp hạ tầng giáo dục, yêu cầu tối ưu hóa chi phí lại càng phải được đặt lên hàng đầu nhằm bảo đảm từng đồng tiền ngân sách được chi tiêu một cách xứng đáng. Thế nhưng, thực tế triển khai các gói thầu xây lắp sửa chữa trường học trong năm 2026 tại phường Bình Đông và phường Chánh Hưng, TP HCM lại đang cho thấy những mảng màu tương phản.

Việc hai gói thầu sửa chữa trường trung học cơ sở có giá trị hàng tỷ đồng được giao trực tiếp cho một nhà thầu theo hình thức chỉ định thầu rút gọn với tỷ lệ tiết kiệm ngân sách ở mức thấp đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Câu hỏi lớn được đặt ra là tại sao quy trình thương thảo hợp đồng lại diễn ra mờ nhạt, khiến hiệu quả tiết kiệm ngân sách chỉ đạt mức nhỏ giọt, và vai trò giải trình của những người đứng đầu các đơn vị này ở đâu trong việc thực hiện mục tiêu tiết kiệm, chống lãng phí của Chính phủ?

Sự hời hợt trong thương thảo hợp đồng

Đi sâu rà soát hồ sơ phê duyệt kế hoạch và kết quả lựa chọn nhà thầu tại hai cơ sở giáo dục trên địa bàn, những dữ liệu cụ thể đã phác họa rõ nét thực trạng này.

Bằng chứng thứ nhất là tại dự án Sửa chữa, cải tạo Trường Trung học cơ sở Phú Lợi (phường Bình Đông, TP HCM). Dự án này được Hiệu trưởng nhà trường là bà Lê Thị Thắm ký Quyết định số 62/QĐ-PL ngày 03/07/2026 phê duyệt Kế hoạch lựa chọn nhà thầu. Trong đó, Gói thầu số 1: "Xây dựng" có giá gói thầu được duyệt là 1.998.207.483 đồng. Đến ngày 10/07/2026, bà Lê Thị Thắm tiếp tục ký Quyết định số 63/PL-QĐ phê duyệt kết quả chỉ định thầu rút gọn gói thầu này cho Công ty Cổ phần Xây dựng Thương mại MK. Giá trúng thầu được công bố là 1.937.882.820 đồng. Mức tiết kiệm ngân sách của gói thầu này chỉ đạt 3,02%.

Bằng chứng thứ hai xuất hiện tại công trình Sửa chữa Trường Trung học cơ sở Lý Thánh Tông (phường Chánh Hưng, TP HCM). Ngày 15/07/2026, Hiệu trưởng nhà trường là bà Nguyễn Thị Minh Châu đã ban hành Quyết định số 99/QĐ-LTTg phê duyệt Kế hoạch lựa chọn nhà thầu cho công trình. Gói thầu số 1: "Thi công xây dựng" có giá gói thầu được phê duyệt là 1.972.691.532 đồng. Chỉ đúng một ngày sau đó, vào ngày 16/07/2026, Hiệu trưởng Nguyễn Thị Minh Châu ký Quyết định số 101/QĐ-LTTg phê duyệt kết quả chỉ định thầu rút gọn gói thầu này cho đối tác quen thuộc - Công ty MK với giá trúng thầu là 1.922.968.176 đồng. Với mức giảm giá này, tỷ lệ tiết kiệm thực tế thu về cho ngân sách ở mức 2,52%.

Bỏ lỡ cơ hội tối ưu hóa dòng vốn đầu tư công

Đối chiếu với các văn bản hướng dẫn quản lý tài chính công hiện hành, cả hai gói thầu xây lắp trường học nêu trên bộc lộ một dải tiết kiệm khiêm tốn.

Cụ thể, tại Công văn số 5557/BTC-QLĐT ngày 05/05/2026 của Bộ Tài chính về việc hướng dẫn thực hiện tiết kiệm trong đấu thầu các dự án đầu tư công năm 2026, Bộ Tài chính đã phân định rõ hai nhóm tiết kiệm khi chỉ định thầu. Đối với các trường hợp chỉ định thầu thông thường, văn bản yêu cầu chủ đầu tư phải chủ động thương thảo mức tiết kiệm phù hợp với từng loại gói thầu, điều kiện thị trường và địa bàn, bảo đảm khả thi để nhà thầu có thể bố trí, huy động nguồn lực thực hiện gói thầu.

Hai công trình sửa chữa Trường THCS Phú Lợi và Trường THCS Lý Thánh Tông thuộc nhóm chỉ định thầu thông thường này. Mặc dù về mặt kỹ thuật pháp lý, hai chủ đầu tư được giao toàn quyền tự chủ quyết định mức tiết kiệm, nhưng việc chỉ thương thảo đạt dải giảm giá (3,02% và 2,52%) chứng tỏ công tác đàm phán hợp đồng của đại diện nhà trường mang nặng tính hình thức. Dường như chủ đầu tư đã bỏ lỡ cơ hội đàm phán quyết liệt hơn để tối ưu hóa ngân sách, chưa bám sát tinh thần triệt để tiết kiệm chi tiêu công trong năm 2026.

Chuyên gia lên tiếng: Dấu hỏi về trách nhiệm người đứng đầu

Nhận định về bài toán đàm phán giá trị trong chỉ định thầu rút gọn, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) phân tích: "Chỉ định thầu rút gọn là một công cụ pháp lý hữu hiệu giúp đẩy nhanh tiến độ cho các công trình công ích cấp bách. Tuy nhiên, hình thức này triệt tiêu hoàn toàn tính cạnh tranh trực tiếp trên thị trường. Để bù đắp, Công văn hướng dẫn số 5557/BTC-QLĐT của Bộ Tài chính yêu cầu chủ đầu tư phải chủ động thương thảo mức tiết kiệm phù hợp với điều kiện thị trường và địa bàn nhằm bảo đảm hiệu quả kinh tế tối ưu cho ngân sách. Việc các chủ đầu tư phê duyệt kết quả chỉ định thầu cho một doanh nghiệp có dải tiết kiệm chỉ quanh mức 2,52% đến 3,02% cho thấy quá trình đàm phán thực tế chưa thực chất, có biểu hiện chấp nhận thụ động báo giá ban đầu của nhà thầu."

Luật sư Lập cũng nhấn mạnh: "Trách nhiệm giải trình trước hết thuộc về người đứng đầu đơn vị được giao dòng vốn đầu tư công khi chưa tối ưu hóa hiệu quả tiết kiệm ngân sách trong giai đoạn siết chặt kỷ cương chi tiêu công năm 2026."

Từ thực tế hồ sơ sửa chữa trường học tại phường Bình Đông và phường Chánh Hưng, bài toán về trách nhiệm người đứng đầu và trách nhiệm giải trình cần phải được đặt ra một cách nghiêm túc. Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/04/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường, nâng cao hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu đã chỉ đạo rất rõ: Gắn trách nhiệm cá nhân của người quyết định mua sắm với kết quả thực hiện, bảo đảm tính công khai, minh bạch và hiệu quả kinh tế.

Người đứng đầu các đơn vị chủ đầu tư, cụ thể là Hiệu trưởng Trường THCS Phú Lợi Lê Thị Thắm và Hiệu trưởng Trường THCS Lý Thánh Tông Nguyễn Thị Minh Châu, cần có sự giải trình minh bạch trước dư luận và cơ quan quản lý về quy trình khảo sát giá, lập dự toán gói thầu và biên bản thương thảo hợp đồng với Công ty MK. Chỉ khi làm rõ được khâu khảo sát đơn giá vật tư đầu vào, câu hỏi vì sao dòng vốn ngân sách nhà nước lại bị chi tiêu kém hiệu quả tiết kiệm mới có lời giải đáp thỏa đáng.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

[Kỳ 3:] Phường Bình Đông, Chánh Hưng: Dấu hiệu chia nhỏ dự toán để né đấu thầu qua mạng?