Trong bối cảnh các thiết bị giám sát ngày càng phổ biến, camera không còn đơn thuần là công cụ bảo vệ tài sản hay theo dõi hoạt động trong gia đình. Khi được kết nối Internet, những thiết bị này cũng trở thành một điểm tiếp xúc với không gian mạng và có thể bị khai thác nếu người dùng thiếu các biện pháp bảo vệ cần thiết.

Đáng chú ý, bên cạnh nguy cơ camera bị tấn công từ xa, việc các loại camera ngụy trang được quảng cáo và mua bán trên mạng cũng đang đặt ra những vấn đề đáng lo ngại về quyền riêng tư. Những thiết bị được ngụy trang dưới hình dạng ổ cắm điện, bóng đèn, bộ phát Wi-Fi, sạc điện thoại hay thậm chí chai dầu gội có thể rất khó nhận biết bằng mắt thường.

Công an tỉnh Quảng Ninh mới đây đã phát đi cảnh báo về nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư, lộ lọt dữ liệu cá nhân từ camera ngụy trang. Trong khi đó, chuyên gia an ninh mạng Vũ Ngọc Sơn cho rằng ngay cả những camera được lắp đặt hợp pháp trong gia đình, doanh nghiệp cũng cần được xem như một "máy tính đặc biệt", bởi nếu không được bảo vệ đúng cách, thiết bị có thể trở thành cửa ngõ để tin tặc tiếp cận hình ảnh và âm thanh nhạy cảm.

Camera ngụy trang và những thủ đoạn xâm phạm quyền riêng tư

Ảnh minh họa

Theo Công an tỉnh Quảng Ninh, cùng với sự phát triển của công nghệ, camera giám sát đang được ứng dụng rộng rãi trong đời sống, từ bảo đảm an ninh, trật tự, giám sát hoạt động sản xuất, kinh doanh đến bảo vệ tài sản, chăm sóc trẻ em và người cao tuổi.

Tuy nhiên, mặt trái của sự phổ biến này là các loại camera ngụy trang cũng xuất hiện ngày càng nhiều trên không gian mạng. Các thiết bị được quảng cáo với nhiều hình dạng khác nhau như ổ cắm điện, bóng đèn, thiết bị báo cháy, bộ phát Wi-Fi, sạc điện thoại, hộp khăn giấy, quạt điện, chai dầu gội hay sáp thơm phòng.

Điểm chung của những thiết bị này là khả năng ghi hình kín đáo, kích thước nhỏ và khó nhận biết khi được đặt trong môi trường sinh hoạt bình thường. Một số sản phẩm còn được quảng cáo có hình ảnh sắc nét, ghi hình liên tục và truyền dữ liệu từ xa. Đây chính là yếu tố khiến camera ngụy trang có thể trở thành công cụ nguy hiểm nếu bị sử dụng trái phép.

Theo cơ quan Công an, dữ liệu hình ảnh và âm thanh thu được từ camera có thể bị phát tán trên Internet, sử dụng để đe dọa, tống tiền, bôi nhọ danh dự hoặc phục vụ những hành vi vi phạm pháp luật khác. Nguy cơ này đặc biệt đáng chú ý tại những nơi mà người dùng kỳ vọng có mức độ riêng tư cao như khách sạn, nhà nghỉ, homestay, căn hộ cho thuê, phòng thay đồ, phòng nghỉ hoặc những không gian sinh hoạt cá nhân.

Trong nhiều trường hợp, người sử dụng bước vào một căn phòng mà không nghĩ rằng những vật dụng tưởng như bình thường xung quanh có thể chứa thiết bị ghi hình. Với sự phát triển của công nghệ, kích thước camera ngày càng nhỏ và khả năng kết nối từ xa ngày càng tốt, việc phát hiện bằng quan sát thông thường trở nên khó khăn hơn.

Công an tỉnh Quảng Ninh vì vậy khuyến cáo người dân cần chủ động quan sát và kiểm tra những thiết bị, vật dụng có dấu hiệu bất thường tại nơi lưu trú hoặc các không gian riêng tư. Khi phát hiện hành vi sản xuất, mua bán, quảng cáo hoặc sử dụng camera ngụy trang trái quy định, người dân cần thông báo cho cơ quan Công an.

Nhưng camera ngụy trang không phải rủi ro duy nhất. Ngay cả những chiếc camera được người dùng chủ động lắp đặt tại nhà cũng có thể trở thành mục tiêu của tin tặc. Khác với camera truyền thống chỉ ghi hình vào bộ nhớ nội bộ, nhiều camera hiện nay được kết nối Internet để người dùng có thể theo dõi hình ảnh từ xa bằng điện thoại hoặc máy tính. Chính khả năng "online" này lại tạo ra một điểm yếu mới.

Theo ông Vũ Ngọc Sơn, về góc độ an ninh mạng có thể xem camera như một chiếc máy tính, thậm chí là một "máy tính đặc biệt" bởi thiết bị này có khả năng nghe, nhìn và trong trường hợp được tích hợp AI còn có thể nhận diện vật thể, không gian mà nó quan sát.

Đáng chú ý, camera có thể hoạt động liên tục 24/24 giờ nhưng lại thường không được người dùng quan tâm đến việc cập nhật phần mềm hay bản vá bảo mật.

"Camera không bao giờ tắt, luôn online 24/24, ít được vá lỗi, gần như không được cập nhật bản vá, phần mềm diệt virus. Do đó, nếu bị tấn công sẽ không có ai bảo vệ", ông Sơn nhận định.

Theo chuyên gia, một trong những phương thức kẻ xấu có thể sử dụng là dò mật khẩu hoặc khai thác các lỗ hổng bảo mật tồn tại trong hệ thống. Nếu chủ camera sử dụng mật khẩu yếu, dùng chung mật khẩu hoặc không thay đổi thông tin đăng nhập mặc định, nguy cơ bị chiếm quyền truy cập sẽ tăng lên.

Không chỉ vậy, camera có thể gặp rủi ro từ chính máy chủ lưu trữ dữ liệu hoặc hệ thống quản trị. Nếu máy chủ có lỗ hổng và bị tấn công, dữ liệu hình ảnh thu được từ camera cũng có nguy cơ bị tiếp cận.

Một khảo sát được ông Sơn dẫn lại cho thấy năm 2020, tỷ lệ camera tại Việt Nam không được cập nhật mật khẩu lên tới 70%. Năm 2023, một số tin tặc còn rao bán quyền truy cập camera tại Việt Nam, với những hệ thống lên tới hơn 100.000 camera. Có trường hợp người mua chỉ cần khoảng 800.000 đồng để truy cập 15 camera.

Những con số này cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở các thiết bị được lắp đặt trong những không gian nhạy cảm, mà còn tồn tại ngay trong hệ thống camera phục vụ nhu cầu bảo vệ gia đình và doanh nghiệp.

Cơ quan Công an cảnh báo, chuyên gia chỉ ra "điểm yếu" từ người dùng

Trước nguy cơ camera ngụy trang bị lợi dụng để xâm phạm quyền riêng tư, Công an tỉnh Quảng Ninh khuyến cáo người dân không mua bán, sử dụng các thiết bị ghi âm, ghi hình ngụy trang khi không thuộc đối tượng được pháp luật cho phép.

Với những người thường xuyên sử dụng dịch vụ lưu trú, cơ quan Công an đề nghị tăng cường quan sát những vật dụng, thiết bị có dấu hiệu bất thường. Người dùng cũng cần hạn chế chia sẻ các thông tin, hình ảnh cá nhân nhạy cảm trên môi trường mạng.

Trong trường hợp phát hiện dấu hiệu nghi vấn liên quan đến camera ngụy trang, người dân không nên tự ý xử lý theo cách có thể làm mất dấu vết mà cần thông báo cho cơ quan Công an để được hướng dẫn.

Ở một góc độ rộng hơn, ông Vũ Ngọc Sơn cho rằng vấn đề an toàn camera cần được nhìn nhận tương tự an toàn máy tính. Một hệ thống camera dù được sử dụng cho mục đích bảo vệ tài sản vẫn có thể trở thành mục tiêu tấn công nếu không được quản lý đúng cách.

Chuyên gia chỉ ra 6 nguyên nhân chính có thể khiến hệ thống camera mất an toàn thông tin. Trong đó có việc người dùng đặt mật khẩu yếu, sử dụng chung mật khẩu, dùng tài khoản Facebook hoặc Google để quản trị hệ thống camera, không đổi mật khẩu sau khi nhận bàn giao từ kỹ thuật viên, camera tồn tại lỗ hổng bảo mật, không cập nhật bản vá, máy chủ lưu trữ bị tấn công hoặc phân quyền truy cập không chặt chẽ.

Đặc biệt, việc phân quyền nhưng không thu hồi quyền truy cập sau khi đơn vị thi công hoàn tất công việc cũng có thể tạo ra một lỗ hổng mà chủ hệ thống không nhận biết.

Theo ông Sơn, hậu quả của việc camera bị tấn công có thể rất nghiêm trọng đối với cả cá nhân lẫn cơ quan, tổ chức. Với hộ gia đình, trước hết là nguy cơ quyền riêng tư bị xâm phạm.

Những hình ảnh hoặc âm thanh nhạy cảm nếu rơi vào tay kẻ xấu có thể bị sử dụng để tống tiền. Ngoài ra, dữ liệu hình ảnh còn có thể bị khai thác cho những hành vi khác, chẳng hạn tạo deepfake phục vụ các kịch bản lừa đảo hoặc theo dõi nạn nhân từ xa.

Đáng chú ý, nguy cơ không nhất thiết bắt đầu từ một cuộc tấn công tinh vi. Đôi khi, chỉ một mật khẩu quá đơn giản hoặc một tài khoản cũ chưa được thu hồi quyền truy cập cũng có thể tạo cơ hội cho kẻ xấu.

Ông Sơn dẫn chứng, năm 2014 từng xuất hiện một website quảng cáo khả năng xem trực tuyến khoảng 730.000 camera trên thế giới mà không cần mật khẩu, trong đó có hơn 1.000 camera tại Việt Nam. Đây là dấu hiệu cho thấy những hệ thống camera cấu hình bảo mật yếu có thể bị người ngoài tiếp cận mà chủ thiết bị không hay biết.

Năm 2023, một số tin tặc cũng rao bán quyền truy cập camera tại Việt Nam, trong đó có những hệ thống lên tới hơn 100.000 camera. Việc quyền truy cập được đưa lên các kênh mua bán cho thấy dữ liệu hình ảnh từ camera có thể trở thành một loại "hàng hóa" nếu thiết bị không được bảo vệ.

Từ thực tế này, ông Sơn cho rằng người dùng cần thay đổi cách tiếp cận với camera. Trước hết, nên lựa chọn thiết bị có nguồn gốc rõ ràng, tìm hiểu nơi lưu trữ video cũng như chính sách bảo mật dữ liệu của nhà cung cấp.

Ngay sau khi nhận bàn giao camera, người dùng nên thay đổi mật khẩu, sử dụng mật khẩu mạnh và kích hoạt xác thực hai yếu tố nếu thiết bị hỗ trợ. Camera cũng cần được đặt ở vị trí phù hợp, tránh hướng vào những khu vực quá nhạy cảm hoặc không cần thiết phải ghi hình.

Với các hệ thống quan trọng, chuyên gia khuyến nghị cần cấu hình quyền truy cập ở mức tối thiểu, chỉ cho phép những tài khoản thực sự cần thiết được truy cập dữ liệu.

Bên cạnh đó, việc cập nhật bản vá bảo mật cần được thực hiện thường xuyên. Đây là bước tưởng như đơn giản nhưng lại thường bị bỏ qua, trong khi các lỗ hổng cũ có thể trở thành con đường để tin tặc xâm nhập.

Đối với cơ quan, tổ chức, ông Sơn cho rằng camera cần được đưa vào quy trình bảo đảm an ninh thông tin thay vì xem đây chỉ là một thiết bị giám sát thông thường. Đơn vị quản lý cần có quy định rõ ràng về mật khẩu, phân quyền, vị trí lắp đặt, cách bảo quản và lưu trữ dữ liệu hình ảnh.

Một điểm đáng chú ý khác là nhu cầu xây dựng tiêu chuẩn cho camera. Theo chuyên gia, việc có tiêu chuẩn sẽ tạo hành lang để các nhà sản xuất và nhà cung cấp dịch vụ tại Việt Nam tuân thủ những yêu cầu nhất định về an toàn thông tin.

Trong khi đó, với camera ngụy trang, trách nhiệm bảo vệ quyền riêng tư không chỉ nằm ở người sử dụng mà còn liên quan đến việc kiểm soát hoạt động mua bán và sử dụng các thiết bị có khả năng ghi âm, ghi hình trái phép.

Camera vốn được tạo ra để tăng cường an ninh, nhưng nếu bị đặt sai vị trí, quản lý sai cách hoặc rơi vào tay người có mục đích xấu, chính thiết bị này lại có thể trở thành công cụ xâm phạm an ninh.

Vì vậy, trước khi lắp đặt một camera, người dùng không chỉ nên quan tâm đến độ phân giải, khả năng nhìn đêm hay tính năng AI, mà còn cần đặt câu hỏi về ai có thể truy cập dữ liệu, dữ liệu được lưu ở đâu và thiết bị được bảo vệ như thế nào.

Trong không gian riêng tư, sự chủ quan có thể khiến một vật dụng bình thường trở thành "con mắt" của người khác. Còn trong không gian mạng, một chiếc camera không được cập nhật hoặc bảo mật đúng cách có thể trở thành cánh cửa để kẻ xấu theo dõi, thu thập và khai thác dữ liệu mà chủ nhân hoàn toàn không hay biết.

Do đó, cùng với cảnh giác trước camera ngụy trang, người dùng cũng cần coi việc bảo vệ camera đang sử dụng là một phần của bảo vệ dữ liệu cá nhân. Khi thiết bị ngày càng thông minh và kết nối nhiều hơn, an toàn của camera cũng đồng nghĩa với an toàn của chính không gian sống và dữ liệu của người dùng.