Trí tuệ nhân tạo (AI) đang được xem là động lực quan trọng của nền kinh tế số, song đi cùng tốc độ phát triển chưa từng có là những cảnh báo ngày càng rõ ràng về các hệ lụy lâu dài. Theo truyền thông Nga, hơn 200 nhà kinh tế, chuyên gia công nghệ cùng 16 chủ nhân giải Nobel gần đây đã lên tiếng cảnh báo rằng AI không chỉ thay đổi cách con người làm việc, học tập và sáng tạo, mà còn có thể định hình lại cán cân quyền lực toàn cầu. Các chuyên gia cho rằng nếu không được quản lý hiệu quả, AI sẽ tạo ra những thách thức mới về kinh tế, an ninh và xã hội, trong đó nổi bật là khoảng cách phát triển giữa các quốc gia, nguy cơ vũ khí hóa công nghệ và những tác động sâu sắc đến đời sống con người.

AI đang trở thành công nghệ chiến lược, làm thay đổi cục diện cạnh tranh kinh tế và an ninh toàn cầu.

Một trong những mối lo lớn nhất là AI có thể tạo ra cuộc phân hóa mới giữa các nền kinh tế. Những quốc gia sở hữu hạ tầng tính toán mạnh, dữ liệu lớn và công nghệ AI tiên tiến sẽ có lợi thế vượt trội về năng suất, quốc phòng và đổi mới sáng tạo. Trong khi đó, các nước chậm phát triển hơn có nguy cơ bị bỏ lại phía sau giống như khoảng cách từng xuất hiện trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây. Cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc đang phản ánh rõ xu hướng này khi cả hai đều coi AI là tài sản chiến lược. Mỹ liên tục siết kiểm soát xuất khẩu các dòng chip AI và công nghệ tiên tiến, còn Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư nhằm xây dựng hệ sinh thái AI độc lập. Nhiều chuyên gia dự báo sự cạnh tranh này có thể khiến Internet toàn cầu dần bị chia tách thành nhiều hệ sinh thái công nghệ riêng, làm gia tăng rào cản hợp tác và nguy cơ phân cực trong lĩnh vực số.

Song song với cạnh tranh địa chính trị là nguy cơ AI bị sử dụng trong chiến tranh hiện đại và các chiến dịch thao túng thông tin. Nếu trước đây AI chủ yếu được biết đến qua khả năng tạo văn bản hoặc hình ảnh, hiện nay công nghệ này đã trở thành công cụ tạo ra video deepfake, giọng nói giả và nội dung giả mạo với độ chân thực ngày càng cao. Những sản phẩm này có thể được phát tán trên quy mô lớn để gây nhiễu thông tin, tác động đến bầu cử, thị trường tài chính hoặc tạo ra các cuộc khủng hoảng xã hội. Đáng lo ngại hơn, AI cũng đang được tích hợp vào nhiều hệ thống quân sự. Liên Hợp Quốc nhiều lần bày tỏ quan ngại về sự xuất hiện của các hệ thống vũ khí tự động có khả năng tự phát hiện, lựa chọn và tấn công mục tiêu mà không cần con người trực tiếp ra quyết định. Đến nay, cộng đồng quốc tế vẫn chưa đạt được đồng thuận về một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để kiểm soát loại công nghệ này.

Không chỉ ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, AI còn đặt ra hàng loạt thách thức mới đối với doanh nghiệp và người dùng cá nhân. Các chuyên gia an ninh mạng cảnh báo nhiều nhân viên đang vô tình tải lên chatbot AI các tài liệu nội bộ, mã nguồn, dữ liệu khách hàng hoặc thông tin mật, làm gia tăng nguy cơ rò rỉ dữ liệu. Bên cạnh đó, AI ngày càng được ứng dụng trong tuyển dụng, tài chính, tư pháp hay quản lý hành chính, nhưng nếu thuật toán được huấn luyện trên nguồn dữ liệu chứa định kiến, kết quả đưa ra cũng có thể mang tính thiên vị hoặc phân biệt đối xử. Một xu hướng khác là sự phát triển của AI Agent – các hệ thống có khả năng tự động gửi email, xử lý dữ liệu, điều hành quy trình và thực hiện nhiều tác vụ thay con người. Nếu được cấp quyền quá lớn mà thiếu cơ chế giám sát, những hệ thống này có thể tạo ra các quyết định ngoài mong muốn hoặc gây ra rủi ro nghiêm trọng cho doanh nghiệp.

Deepfake, robot tự động và AI Agent là những lĩnh vực khiến giới chuyên gia kêu gọi sớm xây dựng khung quản lý quốc tế.

Ở khía cạnh đời sống, AI cũng bắt đầu tác động đến các mối quan hệ giữa con người theo cách ít ai ngờ tới. Khi chatbot ngày càng có khả năng trò chuyện tự nhiên, ghi nhớ sở thích và phản hồi cảm xúc, nhiều người dành thời gian tương tác với AI nhiều hơn trước. Một khảo sát tại Canada cho thấy gần một nửa số người tham gia cho rằng việc nhắn tin tình cảm hoặc tán tỉnh chatbot AI có thể được xem là một dạng "ngoại tình", phản ánh những tranh luận mới về ranh giới giữa công nghệ và cảm xúc. Theo các chuyên gia, AI vẫn sẽ là một trong những công nghệ quan trọng nhất của thế kỷ XXI, nhưng để khai thác hiệu quả tiềm năng của nó, các quốc gia cần sớm xây dựng khung pháp lý, chuẩn mực đạo đức và cơ chế giám sát phù hợp. Chỉ khi phát triển song hành với các biện pháp kiểm soát, AI mới có thể trở thành động lực thúc đẩy xã hội thay vì tạo ra những rủi ro khó lường.