Sáng 9/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng.

Khó nhận diện nếu thiếu hạ tầng phân tích

Góp ý về quy định nhận diện, báo cáo giao dịch đáng ngờ, đặc biệt đối với tài sản mã hóa trong dự án Luật Phòng, chống rửa tiền, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Đoàn Quảng Trị) cho rằng đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật ngân hàng mà còn liên quan đến an ninh tài chính quốc gia.

Theo đại biểu, việc dự thảo bổ sung cơ chế nhận diện, báo cáo giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa là cần thiết. Tuy nhiên, quy định này đặt ra hai vấn đề lớn cần được giải quyết.

Thứ nhất là năng lực thực thi. Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cho biết dự thảo bổ sung 15 dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa. Tuy nhiên, để nhận diện được các dấu hiệu này, tổ chức tín dụng cần có hạ tầng phân tích chuỗi khối, công cụ truy vết dòng tiền qua nhiều ví và sàn giao dịch.

Trong khi đó, phần lớn ngân hàng thương mại hiện chưa có đầy đủ các công cụ và năng lực cần thiết.

“Quy định nghĩa vụ mà không kèm lộ trình hạ tầng thì tổ chức tín dụng khó tuân thủ, cơ quan quản lý cũng khó có căn cứ xử lý vi phạm”, đại biểu nói.

Từ đó, ông đề nghị giao Chính phủ ban hành các tiêu chí kỹ thuật để hướng dẫn cụ thể từng dấu hiệu giao dịch đáng ngờ; quy định ngưỡng giao dịch bắt buộc xác minh danh tính theo thông lệ quốc tế, đồng thời có lộ trình đầu tư hạ tầng và đào tạo cán bộ, bảo đảm các điều kiện này được triển khai đồng thời với khi Luật có hiệu lực.

Cần bảo vệ tổ chức tín dụng khi báo cáo trung thực

Vấn đề thứ hai được đại biểu Nguyễn Khánh Vũ nêu là động lực thực thi. Theo ông, cùng với yêu cầu báo cáo khi “có cơ sở hợp lý để nghi ngờ”, dự thảo đã bổ sung quy định bảo vệ người báo cáo, người cung cấp thông tin và người tố giác hành vi rửa tiền. Tuy nhiên, nội dung hiện chưa làm rõ cơ chế bảo vệ này có bao gồm miễn trừ trách nhiệm dân sự, hình sự đối với tổ chức tín dụng khi thực hiện báo cáo trung thực hay không.

Đại biểu cho rằng nếu chỉ bảo vệ cá nhân người báo cáo mà chưa mở rộng cơ chế bảo vệ đối với tổ chức tín dụng, các ngân hàng vẫn có thể rơi vào tình thế lưỡng nan.

Theo đó, nếu báo cáo giao dịch đáng ngờ nhưng sau đó xác định không có rủi ro, tổ chức tín dụng có thể đối mặt với nguy cơ bị kiện; trong khi nếu không báo cáo lại có thể bị coi là vi phạm nghĩa vụ.

“Hệ quả là tổ chức tín dụng có xu hướng chọn phương án an toàn cho mình, bỏ sót giao dịch đáng ngờ, hoặc từ chối khách hàng hợp pháp như người nhận kiều hối, hộ kinh doanh cá thể”, đại biểu phân tích.

Từ thực tế này, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ kiến nghị quy định rõ trong Luật cơ chế bảo vệ người báo cáo tại Điều 39, trong đó nghiên cứu bao gồm cả miễn trừ trách nhiệm dân sự, hình sự cho tổ chức tín dụng khi báo cáo trung thực và có căn cứ hợp lý.

Theo ông, quy định này sẽ giúp tổ chức tín dụng yên tâm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo, nâng cao chất lượng phát hiện giao dịch đáng ngờ, đồng thời hạn chế nguy cơ gây khó khăn cho các khách hàng hoạt động hợp pháp.

Cần năng lực phân tích blockchain, điều tra tài chính số

Cũng góp ý về nội dung này, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đánh giá việc Ban soạn thảo đưa 15 dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa vào dự thảo Luật tại Điều 33a là bước tiến quan trọng.

Theo bà, quy định này góp phần cụ thể hóa Khuyến nghị 15 của Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF), đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro rửa tiền liên quan đến tài sản mã hóa.

Tuy nhiên, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đề nghị thiết kế các dấu hiệu giao dịch đáng ngờ theo từng nhóm có cùng tính chất, thay vì liệt kê dàn trải.

Cùng với đó, cần có một quy định mở, giao Thống đốc Ngân hàng Nhà nước quy định bổ sung các dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa theo từng thời kỳ, phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và phương thức giao dịch.

Nữ đại biểu cũng kiến nghị hình thành hệ thống năng lực phân tích và điều tra tài chính số. Theo bà, một hệ thống giám sát tốt sẽ chưa đủ nếu cơ quan tiếp nhận, xử lý báo cáo giao dịch đáng ngờ không có năng lực phân tích tương ứng.

Phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực tài sản mã hóa, theo đại biểu, không thể chỉ dựa vào các phương pháp truyền thống mà cần bổ sung năng lực phân tích blockchain, điều tra tài chính số và pháp chứng kỹ thuật số (Digital Forensics).

Bà Trịnh Thị Tú Anh đồng thời đề nghị nghiên cứu cơ chế thu hút, sử dụng nhân lực chuyên môn cao về Blockchain Forensics - pháp chứng và điều tra trên chuỗi khối, phân tích dữ liệu và điều tra tài chính số cho các đơn vị có chức năng phòng, chống rửa tiền và điều tra tội phạm tài chính, công nghệ cao.

“Đối với tài sản mã hóa, chúng ta cần chuyển từ tư duy ‘quy định phải phát hiện dấu hiệu nào’ sang tư duy đầy đủ hơn là ‘phát hiện bằng dữ liệu nào, bằng công cụ nào và ai có năng lực phân tích kết quả đó’. Nếu thiếu một trong 3 yếu tố này, quy định rất dễ dừng ở yêu cầu tuân thủ trên văn bản”, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nói.