Sự bùng nổ của các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại cuộc cách mạng về tốc độ và chi phí cho các hộ kinh doanh nhỏ lẻ tại Hà Nội. Thế nhưng, đằng sau sự tiện lợi ấy là một thực tế đáng báo động: những tấm biển hiệu rườm rà, rối mắt, "công thức hóa" đang mọc lên như nấm, khiến không gian đô thị mất đi vẻ mỹ quan vốn có và đẩy người tiêu dùng vào cảnh "nhìn là thấy mệt".
Tiện lợi chớp nhoáng: Chỉ cần một câu lệnh là có ngay tấm biển
Dạo quanh các tuyến phố, ngõ ngách sầm uất tại Hà Nội như Phùng Khoang, Chùa Láng, hay các khu vực tập trung nhiều sinh viên và hộ kinh doanh nhỏ, không khó để nhận ra một diện mạo hoàn toàn mới của các biển hiệu cửa hàng.
Từ tiệm bánh mỳ bơ
Chỉ cách đây vài năm, để làm một tấm biển hiệu ưng ý, chủ cửa hàng phải mất hàng tuần liền trao đổi ý tưởng với thợ thiết kế, cân nhắc từng bố cục, màu sắc sao cho vừa nhận diện được thương hiệu lại vừa hài hòa với không gian. Giờ đây, quy trình ấy đã được rút gọn chỉ bằng vài cú click chuột.
Anh M.Q, chủ một cửa hàng đồ ăn vặt mới mở trên phố Phùng Khoang, không ngần ngại chia sẻ: "Thời buổi kinh tế khó khăn, cái gì tiết kiệm được thì tối ưu. Trước tôi thuê thiết kế bên ngoài, sửa lên sửa xuống mất cả triệu bạc mà chưa chắc đã ưng. Giờ tôi chỉ cần lên mạng gõ vài câu lệnh mô tả món ăn, AI trả về hàng loạt mẫu đẹp long lanh, thích mẫu nào tải về đưa thẳng ra tiệm in bạt hiflex hoặc làm hộp đèn LED là xong. Tiết kiệm được khối thời gian và chi phí".
Chị Hoa - chủ một cửa hàng bán nước ép trái cây cũng bày tỏ: "Tôi cứ nghĩ các món trong menu phải chụp ảnh xong mới thiết kế được, thế mà đưa vào AI nó tự tạo cho luôn, mất còn không đến 1 phút".
Không thể phủ nhận, sự xuất hiện của AI đã giải quyết bài toán kinh tế nan giải cho các tiểu thương, hộ kinh doanh vốn có nguồn vốn eo hẹp. Nó dân chủ hóa thiết kế, giúp bất kỳ ai cũng có thể tự tay tạo ra một tấm biển hiệu bắt mắt mà không cần đến kiến thức chuyên môn hay phần mềm đồ họa phức tạp như Photoshop hay Illustrator.
"Ma trận" thị giác và nỗi ngán ngẩm của người qua đường
Tuy nhiên, sự tiện lợi cho người bán lại đang trở thành cơn ác mộng thị giác đối với người mua và cộng đồng. Sự bùng nổ ồ ạt của các thiết kế AI không có sự tinh chỉnh, chọn lọc đã biến nhiều con phố Hà Nội thành một mớ hỗn độn về màu sắc và hình khối.
Chị Hoàng Thị Huyền (28 tuổi, nhân viên văn phòng ngụ tại phường Giảng Võ) ngán ngẩm chia sẻ khi dừng chân trước một dãy hàng quán: "Mỗi lần đi qua những khu phố hàng quán thế này, mình cảm giác như bị 'bội thực' thị giác. Các biển hiệu bây giờ trông cứ ‘dại dại’ thế nào ấy. Cùng một kiểu bố cục: góc trái để hình món ăn bóng loáng, góc phải là danh sách dài dằng dặc các món, chữ viết thì đủ màu xanh đỏ tím vàng chen chúc nhau. Nhìn vào chẳng biết đâu là thương hiệu chính, đâu là điểm nhấn, chỉ thấy nhức cả mắt".
Đồng quan điểm, anh Hoàng An - một chuyên gia thiết kế đồ họa tại Hà Nội, chỉ ra rằng bản chất của các công cụ AI tạo sinh là tổng hợp dữ liệu từ hàng triệu hình ảnh trên internet, dẫn đến việc chúng thường tạo ra các sản phẩm mang tính "công thức hóa", thiếu đi tính linh hoạt và bản sắc riêng.
"AI rất giỏi trong việc tạo ra chi tiết bóng bẩy, nhưng nó không có tư duy thẩm mỹ đô thị hay sự thấu cảm với thương hiệu. Khi các cửa hàng cứ thế 'copy - paste' kết quả từ AI ra sản phẩm thực tế, kết quả là chúng ta có một đô thị tràn ngập những tấm biển vô hồn, rườm rà và đôi khi khiến nhiều người cảm thấy cẩu thả về mặt thị giác," anh An đánh giá.
Góc nhìn đa chiều: Khi thẩm mỹ phải nhường chỗ cho mưu sinh?
Trước làn sóng chỉ trích từ cộng đồng mạng và giới chuyên môn về sự "xấu xí" của các biển hiệu AI, nhiều tiểu thương lại có góc nhìn thực tế hơn, thậm chí có phần chạnh lòng.
Bà Ánh, chủ một xe đẩy hàng ăn vặt lâu năm, bộc bạch: "Người có tiền, mở nhà hàng lớn thì họ mới đầu tư thiết kế sang trọng, chỉn chu được. Còn tụi tôi buôn bán nhỏ lẻ, ngày kiếm từng đồng lời qua bữa qua ngày, miễn sao khách nhìn vào thấy bán món gì, giá bao nhiêu là đủ. Đẹp hay xấu cũng chỉ là cái mã bên ngoài, quan trọng là đồ ăn ngon, sạch sẽ và giá rẻ. Đòi hỏi tính thẩm mỹ cao cấp ở những quán bình dân thế này là quá sức với chúng tôi".
Quả thực, đối với những người buôn bán nhỏ, biển hiệu không phải là tác phẩm nghệ thuật để trưng bày trong triển lãm, mà là công cụ sinh kế trực quan nhất. Họ không có ngân sách lớn để thuê agency thiết kế thương hiệu hay làm những bộ nhận diện tối giản, tinh tế. Khi AI trao cho họ công cụ miễn phí, nhanh chóng để thu hút khách hàng bằng hình ảnh minh họa sinh động, việc họ tận dụng là điều dễ hiểu theo quy luật thị trường.
Sự bùng nổ của biển hiệu AI tại Hà Nội là một lăng kính phản chiếu rõ nét sự giao thoa giữa công nghệ số và đời sống mưu sinh đô thị. Một bên là nhu cầu tối ưu hóa chi phí, thời gian của những người lao động nhỏ lẻ; một bên là yêu cầu ngày càng cao về mỹ quan đô thị và trải nghiệm thị giác của cộng đồng.
Thiết kế bằng AI vốn dĩ không có lỗi, lỗi nằm ở cách con người sử dụng nó một cách cẩu thả, thiếu sự chắt lọc. Để Hà Nội không trở thành một "bãi rác thị giác" của những sản phẩm công nghệ dập khuôn, có lẽ không chỉ cần sự thấu hiểu từ phía người tiêu dùng với những người mưu sinh, mà còn cần ý thức tự chắt lọc của chính các chủ cửa hàng.
Đôi khi, chỉ cần bớt đi vài chi tiết thừa thãi, chọn một phông chữ gọn gàng hơn dưới sự hỗ trợ của AI, tấm biển hiệu vừa tiết kiệm chi phí lại vừa giữ được nét trang nhã, lịch sự cho góc phố Thủ đô - điều hoàn toàn nằm trong tầm tay của mỗi người.
