Hệ thống phòng không vác vai (MANPADS) này xuất hiện trong đoạn phim của truyền hình Nga Russia-1 ghi lại hoạt động của một nhóm phòng không cơ động tại tỉnh Rostov, khu vực giáp Ukraine. Theo thông tin đi kèm, hoạt động diễn ra trong một cuộc diễn tập có sự tham gia của một đơn vị thuộc Sư đoàn Phòng không số 51 của Nga.
Điểm đáng chú ý là tên lửa trong đoạn phim không có nhiều nét tương đồng với các dòng MANPADS do Nga sản xuất và trang bị phổ biến hiện nay.
Các quân nhân Nga xuất hiện cùng hệ thống gọi loại vũ khí này là “Iva”. Tuy nhiên, tên gọi này chưa đủ để xác định chính xác mẫu tên lửa cũng như nguồn gốc của nó.
Trong tiếng Nga, “Iva” có nghĩa là cây liễu. Chi tiết này khiến giới quan sát liên hệ tới 9K333 Verba, một trong những hệ thống phòng không vác vai hiện đại của Nga, bởi “Verba” cũng là tên một loài liễu. Dù vậy, hình dáng của hệ thống mới xuất hiện khác đáng kể so với Verba.
Thiết kế lạ của tên lửa Iva
Phân tích hình ảnh cho thấy bệ phóng của hệ thống bí ẩn có một bộ phận dạng hộp được bố trí gần phần phía trước. Đặc điểm này khiến nó có một số nét tương đồng với các tên lửa phòng không vác vai thuộc dòng QW của Trung Quốc, trong đó có QW-18/QW-18A và QW-19.
Một số đặc điểm cũng gợi liên hệ tới tên lửa Misagh-3 của Iran. Tuy nhiên, hình ảnh hiện có chưa đủ rõ và số lượng tài liệu công khai về các biến thể mới của Misagh còn hạn chế, nên chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn.
Bản thân dòng Misagh của Iran được cho là chịu ảnh hưởng đáng kể từ các thiết kế MANPADS của Trung Quốc. Vì vậy, chỉ dựa vào hình dáng bên ngoài rất khó xác định hệ thống trong đoạn phim là vũ khí do Trung Quốc sản xuất, một biến thể của Iran hay một thiết kế khác có cùng nguồn gốc công nghệ.
Một khả năng khác là Nga đã phát triển hoặc sản xuất một biến thể dựa trên thiết kế nước ngoài thay vì trực tiếp nhập khẩu hệ thống hoàn chỉnh.
Cho đến nay chưa có bằng chứng công khai xác nhận bất kỳ giả thuyết nào trong số này. Mẫu tên lửa, nơi sản xuất cũng như cách hệ thống này xuất hiện trong lực lượng Nga vẫn chưa được xác định.
Sự xuất hiện của vũ khí mới nói trên gây chú ý trong bối cảnh quan hệ hợp tác quân sự - kỹ thuật của Nga với một số đối tác được mở rộng đáng kể kể từ khi xung đột Ukraine leo thang vào tháng 2/2022.
Nga ngày càng dựa vào nguồn máy móc, linh kiện điện tử và các thành phần công nghiệp từ bên ngoài trong điều kiện các biện pháp trừng phạt của phương Tây khiến Moscow gặp khó khăn hơn trong việc tiếp cận một số công nghệ và thiết bị.
Quan hệ quân sự giữa Nga và Iran cũng phát triển đáng kể. Moscow đã sử dụng rộng rãi các UAV tấn công được phát triển từ dòng Shahed của Iran tại Ukraine, đồng thời thúc đẩy sản xuất và cải tiến những phương tiện này trong nước. Tháng 1/2025, Nga và Iran ký Hiệp ước Đối tác chiến lược toàn diện, trong đó có các nội dung liên quan đến hợp tác quân sự - kỹ thuật và tổ chức diễn tập chung.
Nga mở rộng lưới phòng không cơ động
Điểm quan trọng hơn là hệ thống mới được trang bị cho một đơn vị phòng không cơ động của Nga, đây cũng là lực lượng nòng cốt giúp Moscow ngăn chặn các cuộc tấn công từ máy bay không người lái (UAV) tầm thấp.
Những nhóm hỏa lực cơ động ngày càng đóng vai trò rõ nét trong mạng lưới phòng không nhiều tầng của Moscow, đặc biệt khi Nga phải đối phó với số lượng ngày càng lớn UAV ở độ cao thấp và các mối đe dọa khác.
Trong thời gian gần đây, Ukraine đã gia tăng khả năng tiến hành các cuộc tấn công tầm xa nhằm vào mục tiêu nằm sâu trong lãnh thổ Nga. Điều này đặt ra yêu cầu bảo vệ không chỉ các khu vực tiền tuyến mà cả sân bay, cơ sở quân sự, kho hậu cần, cơ sở năng lượng và những hạ tầng quan trọng khác.
MANPADS phù hợp với nhiệm vụ này nhờ kích thước nhỏ, khả năng cơ động cao và không đòi hỏi hệ thống radar hoặc phương tiện mang phóng cỡ lớn như các tổ hợp tên lửa phòng không thông thường. Một kíp chiến đấu nhỏ có thể nhanh chóng triển khai MANPADS tại các vị trí khác nhau, di chuyển sau khi khai hỏa hoặc bố trí xung quanh những mục tiêu cần bảo vệ.
Các hệ thống này đặc biệt phù hợp để đánh chặn máy bay, trực thăng hoặc một số loại UAV hoạt động trong phạm vi độ cao và khoảng cách thích hợp. Khi được kết hợp với radar cảnh giới, cảm biến quang điện hoặc mạng lưới quan sát mặt đất, các nhóm MANPADS có thể tạo thêm một lớp đánh chặn ở cự ly gần.
Vì vậy, hệ thống xuất hiện tại Rostov có thể là vũ khí nhập khẩu, một thiết kế được sản xuất hoặc cải tiến tại Nga, mẫu thử dùng để đánh giá hoặc một cấu hình trước đây chưa được công khai.
Nga đã mở rộng đáng kể năng lực sản xuất quốc phòng từ năm 2022, song ngành công nghiệp quân sự nước này đồng thời phải đáp ứng nhu cầu rất lớn của chiến trường. Các biện pháp trừng phạt của phương Tây cũng làm phức tạp việc tiếp cận một số loại linh kiện điện tử tiên tiến, máy công cụ và thiết bị công nghiệp. Trong bối cảnh đó, Nga đã tăng cường sử dụng cả linh kiện trong nước cũng như tìm kiếm nguồn cung từ các đối tác nước ngoài.
Việc bổ sung các hệ thống phòng không từ bên ngoài, ngay cả với số lượng hạn chế, có thể giúp Moscow giảm sức ép đối với dây chuyền sản xuất trong nước đồng thời nhanh chóng tăng số lượng vũ khí dành cho các đơn vị phòng không cơ động. Đặc biệt, khi Ukraine tiếp tục mở rộng năng lực tấn công tầm xa, nhu cầu bố trí thêm các lớp phòng thủ quanh những mục tiêu nằm sâu trong lãnh thổ Nga có thể tiếp tục gia tăng.
Hiện mẫu tên lửa phòng không vác vai xuất hiện tại Rostov vẫn chưa được xác định chính xác. Những hình ảnh hoặc lần triển khai tiếp theo có thể cung cấp thêm manh mối về loại vũ khí này, nguồn gốc của nó và liệu đây chỉ là một hệ thống đơn lẻ hay dấu hiệu cho thấy Nga đang bổ sung một loại MANPADS mới vào mạng lưới phòng không của mình.
