Di chỉ Giả Hồ và câu chuyện 9.000 năm trước

Hà Nam nằm ở khu vực trung tâm của Trung Quốc, là địa bàn xuất hiện nhiều di tích quan trọng trong tiến trình phát triển văn hóa và lịch sử. Tuy nhiên, trước khi các nhà nước cổ đại hình thành, vùng đất này đã có những cộng đồng cư dân sinh sống và phát triển từ rất sớm. Trong số đó, di chỉ Giả Hồ ở huyện Vũ Dương là một trong những địa điểm khảo cổ tiêu biểu nhất.

Theo Viện Khảo cổ thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, Giả Hồ có niên đại khoảng 9.000 năm tuổi. Sau nhiều đợt khai quật, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hơn 6.000 hiện vật cùng nhiều mẫu xương người, động vật và thực vật. Những phát hiện này cho thấy đây từng là một khu cư trú có quy mô đáng kể của cư dân thời kỳ đồ đá mới sớm.

Có hai nhóm hiện vật nổi bật tại Giả Hồ: sáo xương và những ký hiệu được khắc trên mai rùa, xương và các vật liệu khác. Đây cũng là những hiện vật thường được nhắc đến khi nghiên cứu nguồn gốc âm nhạc và quá trình hình thành chữ viết tại Trung Quốc.

Những cây sáo xương có thể phát ra âm thanh

Một trong những phát hiện gây chú ý nhất tại Giả Hồ là những cây sáo được chế tác từ xương cẳng chân của loài hạc. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy hơn 40 sáo xương tại di chỉ. Nhiều cây được chế tác khá tinh xảo, phần thân được khoan các lỗ với khoảng cách tương đối đều. Một số hiện vật có 5, 6, 7 hoặc 8 lỗ.

Nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Nature cho thấy, sáo Giả Hồ thuộc nhóm những nhạc cụ đa âm cổ nhất từng được phát hiện và có niên đại được xác định tương đối chặt chẽ. Một số cây sáo được làm từ xương trụ của hạc và có thể tạo ra nhiều cao độ khác nhau.

Đáng chú ý, một số sáo còn có thể được phục dựng lại để thổi và phân tích âm thanh. Các nghiên cứu cho thấy cư dân Giả Hồ đã có hiểu biết đáng kể về việc lựa chọn vật liệu, gia công xương và bố trí lỗ trên thân cây sáo.

Điều này cho thấy âm nhạc không phải hiện tượng chỉ xuất hiện sau khi các xã hội cổ đại hình thành. Khoảng 9.000 năm trước, cư dân tại khu vực này đã có khả năng chế tạo nhạc cụ có cấu trúc tương đối phức tạp.

Theo cơ quan văn vật Hà Nam, sáo xương Giả Hồ là một trong những nhạc cụ có thể diễn tấu cổ nhất được phát hiện, đồng thời là nhóm hiện vật quan trọng của bảo tàng di chỉ Giả Hồ.

Ký hiệu bí ẩn trên mai rùa

Nếu sáo xương cung cấp tư liệu về âm nhạc, những ký hiệu khắc trên mai rùa lại mở ra một vấn đề lớn hơn: con người thời tiền sử đã bắt đầu sử dụng ký hiệu để truyền đạt thông tin như thế nào?

Tại Giả Hồ, các nhà khảo cổ phát hiện những ký hiệu được khắc trên mai rùa, xương, đá và một số vật dụng khác. Một số hình dạng có nét tương đồng nhất định với những ký hiệu xuất hiện trong các giai đoạn sau.

Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc cho biết trong số các ký hiệu Giả Hồ có những hình thể khiến giới nghiên cứu chú ý, vì có sự tương đồng với một số chữ trong giáp cốt văn thời nhà Thương. Tuy nhiên, số lượng ký hiệu còn ít và chưa có đủ bằng chứng để xác định chúng đã tạo thành một hệ thống chữ viết hoàn chỉnh.

Viện Khảo cổ Trung Quốc cũng cho rằng những ký hiệu này có thể là một dạng hình thái sơ khai của chữ viết, đồng thời có giá trị lớn trong nghiên cứu quá trình hình thành văn tự Trung Quốc.

Đây là điểm cần phân biệt rõ. Việc một ký hiệu có hình dạng tương tự chữ viết về sau không đồng nghĩa với việc cộng đồng tiền sử sử dụng nó đã sở hữu một hệ thống chữ viết hoàn chỉnh.

Một cộng đồng có đời sống phát triển

Giá trị của khu di chỉ Giả Hồ không chỉ nằm ở sáo xương và ký hiệu. Các cuộc khai quật còn phát hiện đồ gốm, công cụ đá, công cụ xương, đồ trang sức bằng ngọc turquoise, dấu tích trồng lúa, chăn nuôi, đánh bắt và chế biến thực phẩm. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận bằng chứng về hoạt động lên men đồ uống tại khu vực này.

Cấu trúc khu cư trú cũng cho thấy cộng đồng Giả Hồ không phải một nhóm người săn bắt hái lượm đơn giản. Qua các giai đoạn phát triển, khu vực cư trú được tổ chức ngày càng rõ ràng hơn, có khu sinh sống, khu mai táng và khu sản xuất.

Sự khác biệt giữa các ngôi mộ cũng cung cấp dấu hiệu về sự phân tầng xã hội. Một số người được chôn cùng nhiều đồ tùy táng quý, trong khi những ngôi mộ khác có ít hiện vật hơn. Điều này cho thấy xã hội Giả Hồ đã bắt đầu xuất hiện những khác biệt nhất định về địa vị hoặc vai trò.

Bằng chứng về nông nghiệp và đời sống tinh thần

Những dấu tích tại Giả Hồ còn phản ánh bước chuyển quan trọng của con người từ khai thác tự nhiên sang sản xuất lương thực. Các nhà khảo cổ tìm thấy bằng chứng liên quan đến trồng lúa, sử dụng thực vật, chăn nuôi và đánh bắt thủy sản. Những hoạt động này cho thấy cư dân đã hình thành phương thức sinh tồn tương đối ổn định.

Bên cạnh đời sống vật chất, các hiện vật chôn theo người chết và những mai rùa có ký hiệu cũng cung cấp manh mối về đời sống tinh thần.

Một số nghiên cứu cho rằng mai rùa có thể liên quan đến hoạt động tín ngưỡng hoặc nghi lễ. Tuy nhiên, chức năng chính xác của từng hiện vật vẫn cần tiếp tục nghiên cứu.

Chính sự kết hợp giữa âm nhạc, nông nghiệp, thủ công, nghi lễ và ký hiệu khiến Giả Hồ trở thành một địa điểm đặc biệt trong nghiên cứu xã hội thời tiền sử.

Điểm đặc biệt của Giả Hồ nằm ở chỗ các phát hiện không tồn tại riêng lẻ. Một cây sáo cho thấy trình độ âm nhạc. Một ký hiệu cho thấy khả năng biểu đạt bằng hình ảnh. Hạt giống và dấu tích nông nghiệp phản ánh phương thức sản xuất. Công cụ và đồ gốm cho thấy kỹ thuật thủ công. Những ngôi mộ và đồ tùy táng lại giúp các nhà khảo cổ tìm hiểu tổ chức xã hội.

Khi kết hợp tất cả những bằng chứng này, một bức tranh tương đối rõ về cộng đồng Giả Hồ dần xuất hiện.

Khoảng 9.000 năm trước, tại vùng đất nay thuộc Hà Nam, con người đã xây dựng một cộng đồng có đời sống tương đối ổn định, biết sản xuất lương thực, chế tạo công cụ, phát triển âm nhạc, thực hiện nghi lễ và sử dụng các ký hiệu để biểu đạt. Đó mới là giá trị quan trọng nhất của những phát hiện tại Giả Hồ. Các hiện vật không trực tiếp kể lại lịch sử bằng lời, nhưng chúng giúp khảo cổ học từng bước phục dựng đời sống của con người từ hàng nghìn năm trước.