Kỳ thi tốt nghiệp THPT khép lại thường được xem là cột mốc “giải phóng” sau nhiều tháng căng thẳng. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y khoa, đây lại là giai đoạn cơ thể và tâm trí học sinh dễ tổn thương nhất. Không ít sĩ tử đổ bệnh, rối loạn cảm xúc, thậm chí cần can thiệp chuyên khoa ngay sau khi rời phòng thi. Hiện tượng này không phải cá biệt, mà là một phản ứng sinh học – tâm lý có thể lý giải rõ ràng.

“Hiệu ứng thả lỏng” sau kỳ thi

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, BS Nguyễn Huy Hoàng, Hội Thể thao dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam cho biết, trong suốt giai đoạn ôn thi, cơ thể học sinh vận hành như đang ở trạng thái “báo động cao”. Hệ thần kinh giao cảm liên tục kích hoạt, khiến hormone stress như cortisol và adrenaline tăng mạnh. Nhờ đó, cơ thể duy trì sự tỉnh táo, tập trung và có thể “chịu đựng” cường độ học tập dày đặc.

Điểm đáng chú ý là cortisol không chỉ giúp chống stress mà còn tạm thời ức chế hệ miễn dịch. Điều này giải thích vì sao nhiều học sinh gần như “khỏe bất thường” trong lúc ôn thi, dù ăn ngủ thất thường. Cơ thể lúc đó đang ưu tiên năng lượng cho não bộ, đồng thời “che giấu” các phản ứng viêm.

Khi kỳ thi kết thúc, áp lực biến mất đột ngột. Nồng độ cortisol giảm nhanh, khiến hệ miễn dịch rơi vào trạng thái trống. Đây chính là lúc virus, vi khuẩn dễ tấn công. Đồng thời, các phản ứng viêm bị kìm nén trước đó bắt đầu bùng phát.

Trên lâm sàng, bác sĩ ghi nhận hàng loạt biểu hiện xuất hiện ngay sau thi: cảm cúm, đau đầu, đau cơ, viêm họng, rối loạn tiêu hóa. Một số trường hợp nặng hơn có thể khởi phát bệnh tự miễn, viêm da hoặc hội chứng ruột kích thích. Đây là biểu hiện điển hình của “hiệu ứng thả lỏng” – khi cơ thể “sụp xuống” sau thời gian dài gồng mình.

Một ví dụ dễ hiểu là vận động viên sau khi thi đấu căng thẳng thường dễ bị ốm. Sĩ tử cũng tương tự, chỉ khác ở chỗ áp lực đến từ tâm lý và học tập.

Suy nhược thể chất và rối loạn sinh học sau thi

BS Nguyễn Huy Hoàng cũng cho biết, bên cạnh bệnh cấp tính, nhiều học sinh rơi vào trạng thái suy nhược kéo dài. Nguyên nhân đến từ việc thiếu ngủ, lạm dụng caffeine, ăn uống thất thường trong thời gian ôn thi.

Giấc ngủ là yếu tố bị ảnh hưởng rõ nhất. Không ít học sinh duy trì thói quen thức khuya trong nhiều tháng. Khi kỳ thi kết thúc, cơ thể không thể lập tức quay lại nhịp sinh học bình thường. Tình trạng khó ngủ, ngủ chập chờn hoặc thức giấc giữa đêm kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần.

Rối loạn giấc ngủ kéo theo hàng loạt hệ lụy. Não bộ không được phục hồi đúng mức, khiến cảm giác mệt mỏi luôn hiện diện. Khả năng tập trung giảm, trí nhớ suy yếu. Da trở nên xỉn màu, dễ nổi mụn do rối loạn nội tiết.

Một vấn đề đáng lo khác là sụt cân ngoài ý muốn. Nhiều học sinh mất cảm giác thèm ăn, hệ tiêu hóa hoạt động kém hiệu quả. Nếu cân nặng giảm trên 5% trong thời gian ngắn, đây là dấu hiệu cần theo dõi y khoa. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân không chỉ nằm ở thể chất mà còn liên quan đến rối loạn tâm lý.

Về dinh dưỡng, não bộ tiêu thụ khoảng 20% năng lượng cơ thể mỗi ngày. Sau kỳ thi, việc phục hồi cần được thực hiện có kiểm soát. Chế độ ăn nên ưu tiên thực phẩm giàu đạm, tinh bột phức hợp và vitamin tự nhiên. Việc ăn uống thiếu khoa học hoặc sử dụng nhiều đồ ngọt, thức ăn nhanh có thể làm tình trạng suy nhược kéo dài hơn.

Khủng hoảng tâm lý trong thời gian đợi và nhận kết quả

Trái với kỳ vọng, nhiều học sinh không cảm thấy nhẹ nhõm sau khi thi xong. Thay vào đó là cảm giác trống rỗng. Khi mục tiêu duy nhất trong nhiều năm đột ngột biến mất, các em rơi vào trạng thái mất phương hướng.

Giai đoạn chờ điểm thi thường là đỉnh điểm của căng thẳng tâm lý. Áp lực không chỉ đến từ bản thân mà còn từ gia đình và môi trường xung quanh. Chỉ một sai lệch nhỏ về điểm số cũng có thể ảnh hưởng đến cơ hội vào đại học, khiến nỗi lo càng trở nên nặng nề.

Các nghiên cứu tại TP.HCM cho thấy tỷ lệ học sinh có biểu hiện lo âu và trầm cảm ở mức đáng báo động. Chỉ một phần nhỏ không có triệu chứng. Trong khi đó, nhiều em rơi vào mức độ lo âu nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng.

Thực tế lâm sàng ghi nhận nhiều trường hợp đáng chú ý. Có học sinh chỉ thiếu 0,02 điểm so với điểm chuẩn dự kiến nhưng rơi vào trạng thái mất ngủ, khóc đêm và được chẩn đoán trầm cảm. Một số em khác hình thành hành vi cưỡng chế, liên tục kiểm tra thông tin điểm số, không thể kiểm soát suy nghĩ tiêu cực.

Đáng lo hơn là tình trạng “lây lan cảm xúc” trong gia đình. Phụ huynh lo lắng quá mức có thể vô tình làm tăng áp lực cho con. Có trường hợp cả cha mẹ và con đều phải điều trị tâm lý cùng lúc.

Ở mức độ nặng, một số học sinh xuất hiện hành vi tự làm hại bản thân hoặc rối loạn tâm thần, cần nhập viện điều trị. Những ca này thường đến bệnh viện muộn, khi tình trạng đã nghiêm trọng.

Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, không phải mọi biểu hiện sau thi đều nguy hiểm. Cảm giác mệt mỏi nhẹ, hụt hẫng hoặc lo lắng thoáng qua là phản ứng bình thường. Tuy nhiên, nếu các triệu chứng kéo dài hoặc trở nên nghiêm trọng, việc thăm khám chuyên khoa là cần thiết.

Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm mất ngủ kéo dài, sụt cân nhanh, đau đầu dữ dội, thu mình hoàn toàn, hoặc xuất hiện ý nghĩ tiêu cực. Đây là những biểu hiện không nên xem nhẹ.

Trong điều trị, cách tiếp cận hiệu quả là kết hợp giữa thể chất và tâm lý. Về thể chất, học sinh không nên nghỉ ngơi hoàn toàn một cách thụ động. Các hoạt động nhẹ như đi bộ, vận động ngắn hoặc tham gia trò chơi trí tuệ giúp duy trì hoạt động của hệ miễn dịch. Đồng thời, việc ngủ đủ giấc và giữ vệ sinh đường hô hấp cũng đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn này.

Chế độ ăn cần được kiểm soát chặt chẽ. Thực phẩm nên sạch, giàu dinh dưỡng, hạn chế đường tinh luyện và đồ ăn chế biến sẵn. Điều này giúp tăng cường miễn dịch và hỗ trợ phục hồi năng lượng.

Về tâm lý, việc thiết lập “mục tiêu nhỏ” mỗi ngày là một giải pháp hiệu quả. Thay vì để bản thân rơi vào trạng thái trống rỗng, học sinh có thể học kỹ năng mới, tham gia hoạt động thể thao hoặc quay lại sở thích cá nhân.

Gia đình đóng vai trò then chốt. Việc liên tục nhắc đến điểm số hoặc so sánh với người khác có thể làm tình trạng tồi tệ hơn. Thay vào đó, phụ huynh nên tạo môi trường hỗ trợ, giúp con hiểu rằng kỳ thi không phải là thước đo duy nhất của giá trị cá nhân.

Trong trường hợp cần thiết, học sinh nên được tiếp cận với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần. Can thiệp sớm giúp rút ngắn thời gian điều trị và hạn chế biến chứng lâu dài.

>>> Mời độc giả xem thêm video Cảnh giác với chiêu thức đánh cắp dữ liệu:

​