Ẩn sâu trên thảo nguyên Nội Mông (Trung Quốc), một ngôi mộ cổ bất ngờ được Viện Nghiên cứu Khảo cổ Nội Mông tiến hành khai quật. Đó là mộ hợp táng của Công chúa Diệp Luật Thị (vốn là cháu gái của Liêu Cảnh Tông), cùng phò mã Tiêu Thiệu Cự, mộ được xây dựng vào năm 1017, dưới thời nhà Liêu. Khi bước vào ngôi mộ, các nhà khảo cổ đặc biệt bất ngờ trước số lượng và chất lượng của đồ tùy táng. Tổng cộng hơn 3.000 hiện vật được tìm thấy, trong đó có nhiều đồ bằng kim loại quý và đá quý với kỹ thuật chế tác vô cùng tinh xảo.

Công chúa Diệp Luật Thị là cháu gái của Liêu Cảnh Tông, sinh năm 1000. Bia mộ được phát hiện trong mộ ghi lại rằng, Diệp Luật Thị từng được phong nhiều tước hiệu, trước khi được truy phong chức vị mang hiệu Trần Quốc Công chúa.

Năm 16 tuổi, Diệp Luật Thị kết hôn với Tiêu Thiệu Cự, người lớn hơn bà hơn 10 tuổi và có quan hệ họ hàng trong tầng lớp quý tộc Khiết Đan. Cuộc hôn nhân này phản ánh đặc điểm của chế độ hôn nhân trong giới quý tộc nhà Liêu, nơi các gia tộc lớn như họ Da Luật và họ Tiêu có quan hệ hôn nhân tương đối chặt chẽ. Quan hệ hôn nhân giữa các gia tộc quý tộc vừa mang yếu tố huyết thống, vừa có ý nghĩa chính trị, góp phần duy trì mạng lưới quyền lực của hoàng tộc và quý tộc.

Tuy nhiên, cuộc hôn nhân của Công chúa Diệp Luật Thị và Tiêu Thiệu Cự kéo dài không lâu. Theo bia mộ, cả hai đều qua đời vào năm 1018. Khi đó, công chúa mới 18 tuổi. Trên bia mộ ghi nguyên nhân qua đời của Công chúa Diệp Luật Thị là do bệnh tật, nhưng nguyên nhân cụ thể khiến hai người lần lượt qua đời ở tuổi còn rất trẻ vẫn chưa được làm rõ.

Sau khi qua đời, Công chúa Diệp Luật Thị được đặt trong mộ với mặt nạ vàng, đầu gối trên một chiếc gối trang trí bằng vàng. Những nghi thức mai táng cùng số lượng lớn đồ tùy táng cho thấy địa vị đặc biệt của người phụ nữ này trong hoàng tộc nhà Liêu.

Điểm gây ấn tượng mạnh nhất của cuộc khai quật là kho báu hơn 3.000 hiện vật. Nhiều đồ vật được chế tác bằng vàng, bạc, ngọc, mã não, hổ phách và ngọc trai, với kiểu dáng và kỹ thuật chế tác phong phú. Sự hiện diện của nhiều vật phẩm quý giá phản ánh địa vị cao của chủ nhân, đồng thời cung cấp những bằng chứng trực quan về trình độ thủ công và đời sống vật chất của tầng lớp quý tộc nhà Liêu.

Không chỉ có giá trị về vật chất, ngôi mộ còn đặc biệt quan trọng bởi bia mộ của Công chúa Diệp Luật Thị và Tiêu Thiệu Cự. Bia mộ gây chú ý khi chứa văn tự chữ Khải được khắc tương đối ngay ngắn. Nội dung bia giúp bổ sung những thông tin cực hiếm hoi mà các bộ sử truyền thống về nhà Liêu cổ xưa không ghi chép đầy đủ.

Đối với giới nghiên cứu, bia mộ này có giá trị ở chỗ nó cung cấp một nguồn tư liệu trực tiếp từ thời kỳ nhà Liêu. Thông qua nội dung văn bia, các nhà sử học có thể tìm hiểu thêm về thân thế, tước vị, quan hệ gia đình và những sự kiện liên quan đến hoàng tộc Khiết Đan.

Những hiện vật được phát hiện trong mộ vì thế không chỉ phản ánh sự giàu có của một công chúa hoàng tộc, mà còn cho thấy sự giao thoa giữa các truyền thống văn hóa trong xã hội nhà Liêu. Các sản phẩm kim loại quý, đồ ngọc và đồ trang sức phản ánh trình độ thủ công, thẩm mỹ và mạng lưới trao đổi vật chất của tầng lớp thượng lưu thời bấy giờ.

Đáng chú ý, đây cũng được xem là một trong những mộ hoàng tộc nhà Liêu còn tương đối nguyên vẹn, chưa bị xâm phạm bởi nạn trộm mộ. Nhờ vậy, các nhà khảo cổ có thể quan sát tương đối đầy đủ cách thức bố trí không gian mai táng và hệ thống đồ tùy táng. Số lượng lớn hiện vật còn nguyên vẹn giúp giá trị nghiên cứu của ngôi mộ này vượt xa một phát hiện khảo cổ thông thường.

Hơn 3.000 hiện vật được khai quật không đơn thuần là những món đồ quý giá được chôn theo người mất. Chúng là những bằng chứng vật chất phản ánh địa vị xã hội, kỹ thuật thủ công, thẩm mỹ, tập quán mai táng và cơ cấu quyền lực của nhà Liêu cách đây hơn 1.000 năm trước.

Đặc biệt, sự kết hợp giữa bia mộ, di cốt, kiến trúc lăng mộ và hệ thống đồ tùy táng tạo nên một nguồn tư liệu tương đối toàn diện để nghiên cứu hoàng tộc Khiết Đan. Từ một ngôi mộ được xây dựng năm 1017, các nhà nghiên cứu ngày nay có thể tiếp cận nhiều khía cạnh của xã hội nhà Liêu, từ quan hệ huyết thống và hôn nhân quý tộc đến nghệ thuật chế tác đồ quý và nghi lễ mai táng.