Trong quá trình khai quật quần thể mộ cổ Cửu Liên Đôn thời Chiến Quốc ở Tảo Dương, tỉnh Hồ Bắc (Trung Quốc), các nhà khảo cổ từng phát hiện một đống vật chất màu đen, thoạt nhìn giống những tàn tích hữu cơ đã mục nát. Tuy nhiên, sau khi kiểm tra và xử lý, họ nhận ra đây là những mảnh thẻ tre cổ đã tồn tại hơn 2.000 năm tuổi. Dù phần lớn đã hư hỏng nghiêm trọng, những di vật này được đánh giá có giá trị đặc biệt bởi chúng có thể chứa đựng thông tin trực tiếp về đời sống và lịch sử thời Chiến Quốc cổ xưa.

Trong thế kỷ trước, các nhà khảo cổ Trung Quốc đã lần lượt tiến hành nhiều cuộc khai quật tại khu vực Tảo Dương, nơi từng thuộc vùng đất của nước Sở thời Chiến Quốc. Qua các cuộc khai quật, nhiều ngôi mộ của tầng lớp quý tộc nước Sở đã được phát hiện, cung cấp nhiều tư liệu quan trọng về lịch sử, văn hóa và chế độ mai táng của thời kỳ này.

Trong số đó, quần thể mộ cổ Cửu Liên Đôn được xem là một trong những phát hiện đáng chú ý. Trong đó, toàn bộ khu mộ kéo dài khoảng 5 km, gồm chín ngôi mộ có mối liên hệ với nhau nhưng vẫn tồn tại tương đối độc lập. Quy mô và cấu trúc của quần thể mộ cho thấy đây không phải một khu mai táng thông thường, mà có khả năng liên quan đến những nhân vật có địa vị cao trong xã hội nước Sở.

Đặc biệt, Mộ số 1 có quy mô rất lớn. Chỉ riêng khu vực hố tùy táng đã hơn 500 m². Quy mô này phản ánh địa vị đặc biệt của người được chôn cất, bởi trong xã hội cổ đại, quy cách và kích thước lăng mộ thường gắn chặt với thân phận, quyền lực và địa vị của chủ nhân.

Điểm đáng chú ý nhất của cuộc khai quật lại xuất hiện trong quá trình xử lý Mộ số 1. Khi dọn dẹp một góc của phòng mộ, các thành viên đoàn khảo cổ phát hiện một đống vật chất màu đen. Chúng kết thành từng mảng, hình dạng không rõ ràng và có mùi phân hủy mạnh. Thoạt nhìn, vật chất này giống như phần còn lại của những vật hữu cơ đã mục nát sau thời gian dài nằm dưới lòng đất.

Ban đầu, đống vật chất không được đặc biệt chú ý. Nhưng khi các chuyên gia tiến hành làm sạch và kiểm tra kỹ hơn, họ nhận ra đây không phải rác hay chất hữu cơ thông thường mà là những di tích còn lại của các thẻ tre.

Khi ngôi mộ được mở, sự thay đổi đột ngột về không khí và độ ẩm khiến những vật liệu hữu cơ vốn đã rất yếu tiếp tục bị oxy hóa và nhanh chóng tan rã. Vì vậy, thay vì giữ nguyên hình dạng ban đầu, chúng chỉ còn lại những mảnh màu đen, rất dễ vỡ.

Nhận thức được giá trị của phát hiện, các nhà khảo cổ nhanh chóng đưa những mảnh thẻ tre về bảo tàng để tiến hành bảo quản và phục hồi khẩn cấp. Tuy nhiên, tình trạng của chúng quá nghiêm trọng. Phần lớn thẻ tre đã bị ngâm nước trong thời gian dài, sau đó tiếp tục chịu tác động mạnh khi tiếp xúc với môi trường bên ngoài. Vì vậy, dù các chuyên gia sử dụng nhiều phương pháp kỹ thuật, chỉ một số rất ít mảnh tre còn giữ được trạng thái tương đối hoàn chỉnh.

Ngay cả những mảnh được phục hồi cũng không còn nguyên vẹn về nội dung. Các đoạn văn bản bị đứt gãy, thiếu nhiều phần nên rất khó ghép nối thành câu hoàn chỉnh. Công việc nhận diện ký tự, phục hồi văn bản và giải mã nội dung vì thế gặp nhiều trở ngại.

Dù vậy, các nhà khảo cổ vẫn tiến hành bảo quản nghiêm ngặt những mảnh thẻ tre còn lại, trong đó có phương pháp đóng kín trong môi trường chân không, với hy vọng công nghệ bảo tồn và phục hồi trong tương lai có thể giúp khai thác thêm thông tin từ những di vật thẻ tre này.

Giá trị của thẻ tre nằm ở chỗ chúng không đơn thuần là đồ vật được đặt trong mộ. Nếu có thể phục hồi chữ viết cổ, những mảnh tre này có khả năng cung cấp thông tin trực tiếp về con người, xã hội và tư tưởng thời Chiến Quốc. Trong khi vàng, ngọc và những vật tùy táng khác chủ yếu phản ánh địa vị, nghi lễ và đời sống vật chất, văn bản cổ từ thẻ tre có thể cung cấp những dữ liệu trực tiếp rõ nét hơn về cách con người thời đó ghi chép và nhìn nhận thế giới nhân sinh quan.

Phát hiện này cũng cho thấy công việc khảo cổ không chỉ nhằm tìm kiếm những hiện vật quý giá về vật chất. Một vật thể tưởng như không có giá trị, thậm chí bị nhầm là “rác”, vẫn có thể chứa đựng những thông tin đặc biệt quan trọng. Đối với khảo cổ học, giá trị của một di vật không nhất thiết nằm ở vẻ ngoài hay vật liệu cấu thành mà còn nằm ở thông tin lịch sử mà nó đang lưu giữ.