Sa mạc thường được xem là vùng đất khắc nghiệt, khô cằn và ít dấu vết của sự sống. Tuy nhiên, dưới những lớp cát tưởng như vô tận, nhiều nền văn minh cổ từng phát triển rực rỡ đã được bảo tồn qua hàng nghìn năm. Chính tại một khu vực như vậy ở Tây Bắc Trung Quốc, các nhà khảo cổ đã tìm thấy một hiện vật đặc biệt, trở thành một trong những phát hiện đáng chú ý của giới khảo cổ học Trung Quốc.

Câu chuyện bắt đầu từ các cuộc khảo sát khảo cổ tại di chỉ Niya, thuộc huyện Dân Phong, khu vực Hòa Điền, Tân Cương (Trung Quốc). Đây từng là một trung tâm quan trọng trên tuyến Nam của Con đường Tơ lụa, nơi diễn ra sự giao lưu giữa các cộng đồng ở Trung Nguyên và khu vực Trung Á. Trong thập niên 1990, đoàn khảo sát khảo cổ Trung Quốc - Nhật Bản tiến hành nghiên cứu và khai quật tại đây, qua đó phát hiện nhiều ngôi mộ cổ cùng số lượng lớn đồ dệt, đồ gỗ, đồ gốm và các vật tùy táng.

Gần đây, trong quá trình khai quật một khu mộ quan trọng, các nhà khảo cổ đặc biệt chú ý đến mộ số 8. Đây là một ngôi mộ hợp táng hai người, gồm một nam và một nữ. Các đồ tùy táng được phát hiện bên trong khá phong phú, trong đó có cung tên, bao đựng tên, các vật dụng bằng gỗ, đồ gốm và nhiều loại vải dệt. Niên đại khu mộ được các nhà nghiên cứu xác định vào khoảng cuối thời Đông Hán đến thời Ngụy - Tấn.

Khi lớp đất cát được bóc dần, một mảnh gấm có màu sắc nổi bật xuất hiện bên cạnh thi thể nam giới. Màu xanh, trắng, đỏ, vàng và xanh lục của mảnh gấm tương phản rõ với nền cát vàng. Khi các nhà khảo cổ tiếp tục làm sạch hiện vật, những ký tự Hán dần hiện ra. Cuối cùng, toàn bộ dòng chữ “Ngũ tinh xuất Đông phương lợi Trung Quốc”, được xác định trên tấm gấm. Phát hiện này gây chấn động bởi đây là một hiện vật dệt có kỹ thuật chế tác tinh xảo và chứa một câu chữ có nguồn gốc từ tư tưởng thiên văn cổ đại.

Mảnh gấm có hình chữ nhật bo góc, dài khoảng 18,5 cm, rộng 12,5 cm. Các mép được viền bằng lụa trắng, hai cạnh dài còn có những dải lụa dùng để buộc. Trên nền xanh, ngoài tám chữ Hán còn có nhiều hoa văn mang tính chất cát tường như mây, động vật linh thiêng, chim và hình tượng mặt trời, mặt trăng. Màu sắc được phối hợp bằng nhiều loại sợi khác nhau, cho thấy kỹ thuật dệt khá phát triển của thời kỳ này.

Ban đầu, các nhà khảo cổ cho rằng đây có thể là một loại vật bảo vệ cánh tay dành cho người sử dụng cung tên. Tuy nhiên, công dụng chính xác của hiện vật vẫn được giới nghiên cứu tiếp tục thảo luận. Một số nghiên cứu cho rằng, mảnh gấm này có thể là vật đeo mang ý nghĩa cầu phúc, tránh tà, đồng thời có giá trị trang sức. Việc hiện vật được tìm thấy cùng một nam giới mang theo cung tên cũng là cơ sở để đưa ra các giả thuyết về công dụng của nó.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, tấm gấm phản ánh sự lan tỏa của văn hóa Hán và những quan niệm về thiên văn, tín ngưỡng, cầu phúc đến khu vực Tây Vực. Niya nằm trên tuyến giao thông quan trọng của Con đường Tơ lụa, vì vậy sự xuất hiện của những sản phẩm dệt cao cấp từ Trung Nguyên tại đây cũng cho thấy hoạt động trao đổi vật chất và văn hóa giữa các vùng diễn ra từ rất sớm.

Đáng chú ý, mảnh gấm khắc chữ hiện được xác định là văn vật cấp quốc gia, được đánh giá là một trong những phát hiện nổi bật của khảo cổ học Trung Quốc, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Tân Cương. Đây cũng là một trong những hiện vật tiêu biểu của bảo tàng.