Một vùng đất ở Thiểm Tây, Trung Quốc, từ lâu được người dân chú ý bởi cảnh quan khô cằn, ít cây cỏ. Khi các nhà nghiên cứu khảo cổ tiến hành khảo sát khu vực, những dấu tích dưới lòng đất dần hé lộ một hệ thống mộ táng có quy mô lớn của nước Tần thời Xuân Thu - Chiến Quốc.

Các chuyên gia mô tả phát hiện này bằng những từ ngữ mạnh như “quá tàn nhẫn”, đồng thời cho rằng đây là mộ của Tần Mục Công, vị quân chủ nổi tiếng từng mở rộng thế lực nước Tần. Tuy nhiên, đối chiếu tư liệu khảo cổ cho thấy câu chuyện phức tạp hơn. Chi tiết 166 người bị tuẫn táng và 20 hài cốt được dùng làm “nhân tế” thực tế gắn với mộ Tần Cảnh Công, tức Tần Công nhất hiệu đại mộ tại khu vực Dung Thành, nay thuộc Phượng Tường, Thiểm Tây (Trung Quốc).

Bí ẩn 166 hài cốt trong mộ Tần Cảnh Công

Phát hiện gây chấn động nhất liên quan đến tục tuẫn táng của nước Tần được ghi nhận tại Tần Công nhất hiệu đại mộ, thường được xác định là mộ của Tần Cảnh Công.

Đây là một công trình cực lớn. Ngôi mộ có cấu trúc dạng chữ “Trung”, tổng chiều dài khoảng 300 m, phần đáy nằm sâu khoảng 24 m dưới mặt đất. Quy mô phần mộ và hệ thống bậc, quách, đường mộ cho thấy đây là một trong những lăng mộ quân chủ lớn nhất được khai quật thuộc thời kỳ tiền Tần.

Trong quá trình khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện 186 bộ hài cốt người. Trong đó, 166 người được xác định thuộc nhóm tuẫn táng (người được chôn theo người chết), còn khoảng 20 hài cốt khác được xem là nhân tế (là những người bị giết để làm vật hiến tế trong nghi lễ). Hai nhóm này có vị trí, cách chôn và ý nghĩa khác nhau.

Con số 166 đặc biệt đáng chú ý bởi những người này không nằm lộn xộn mà được bố trí trong các khu vực có quy tắc nhất định của khu mộ. Một số được đặt trong quan tài hoặc hòm gỗ, phân bố quanh khu vực quách chính. Cách sắp xếp này cho thấy việc tuẫn táng không phải hành động diễn ra hoàn toàn tùy tiện, mà có thể đã tuân theo một nghi thức và trật tự xã hội nhất định.

20 hài cốt khác lại có đặc điểm hoàn toàn khác

Một trong những phát hiện quan trọng nhất là sự khác biệt giữa 166 người tuẫn táng và 20 người được xem là nhân tế. Hai nhóm không được mai táng theo cùng một cách.

Tài liệu nghiên cứu cho biết khoảng 20 bộ hài cốt nằm ở tầng thứ hai của khu mộ, không có quan quách rõ ràng, vị trí xương khá lộn xộn và một số hài cốt có dấu hiệu bị phân tách. Trong khi đó, 166 người ở tầng thứ ba có bộ xương tương đối đầy đủ và được đặt trong các đồ tùy táng hoặc quan tài riêng. Sự khác biệt này giúp các nhà khảo cổ nhận diện hai hình thức nghi lễ.

Nếu 166 người là những người được đưa đi theo chủ nhân xuống mộ, thì 20 người còn lại có thể đã bị giết trong một nghi thức tế lễ. Đây là lý do không nên gộp toàn bộ 186 hài cốt thành “người tuẫn táng”.

Phát hiện này cũng cho thấy nghi lễ tang ma của tầng lớp quý tộc nước Tần có thể bao gồm nhiều hình thức xử lý người chết khác nhau, phản ánh một hệ thống tín ngưỡng phức tạp và sự phân tầng xã hội rõ rệt.

“Tuẫn táng” không đơn giản là một hình thức chôn người

Tục tuẫn táng xuất hiện ở nhiều xã hội cổ đại và thường liên quan tới quan niệm rằng người chết vẫn cần người phục vụ trong thế giới bên kia.

Trong xã hội quý tộc thời Tiền Tần, những người bị chọn để tuẫn táng có thể bao gồm người thân cận, quan lại, người hầu hoặc những thành viên có quan hệ đặc biệt với chủ nhân. Với nước Tần, tục lệ này tồn tại trong thời gian tương đối dài.

Một xã hội coi tuẫn táng là nghi lễ quyền lực

Điều đáng chú ý hơn cả sự khủng khiếp của tục lệ là ý nghĩa xã hội phía sau nó. Số lượng người bị tuẫn táng lớn cho thấy quyền lực của người đứng đầu không chỉ được thể hiện trong cuộc sống mà còn tiếp tục được duy trì trong nghi lễ sau khi qua đời.

Những người được đưa vào mộ cùng quân chủ có thể đại diện cho các nhóm xã hội khác nhau. Vị trí của họ trong khu mộ, chất lượng quan tài và khoảng cách với quách chính có thể phản ánh địa vị khi còn sống.

Các nghiên cứu về Tần Cảnh Công cho thấy cách bố trí 166 người tuẫn táng có trật tự tương đối rõ. Điều này cung cấp một góc nhìn đặc biệt về cơ cấu xã hội nước Tần, nơi nghi lễ tang ma cũng trở thành phương tiện thể hiện thứ bậc. Nói cách khác, mộ táng không chỉ là nơi chôn người chết. Nó còn là một “bản đồ xã hội” cho thấy ai đứng ở đâu trong hệ thống quyền lực.

Tục tuẫn táng dần bị loại bỏ

Tục lệ này không tồn tại mãi mãi. Theo sử liệu, đến thời Tần Hiến Công, từ năm 384 trước Công nguyên, nước Tần ban lệnh “chỉ tòng tử”, tức chấm dứt tục bắt người sống chết theo người đã khuất. Sự thay đổi này có ý nghĩa rất lớn.

Nó cho thấy xã hội Tần từng bước chuyển từ những nghi lễ dựa trên việc hy sinh con người sang những hình thức tượng trưng hơn. Trong các giai đoạn sau, đồ hình nhân, tượng gỗ hoặc tượng đất dần thay thế con người thật trong một số nghi thức mai táng.

Đến thời Tần Thủy Hoàng, tư duy này thể hiện rõ qua đội quân đất nung nổi tiếng ở Tây An. Thay vì chôn hàng loạt người sống, người xưa sử dụng hàng nghìn tượng đất để tạo ra một đội quân bảo vệ người chết trong thế giới bên kia. Đó là một bước chuyển quan trọng từ “người thật” sang “hình tượng”.