Tân Cương là vùng đất nằm ở điểm giao thoa giữa nhiều nền văn hóa và cộng đồng cư dân trong lịch sử. Với vị trí đặc biệt trên tuyến giao thương cổ nối Trung Quốc với Trung Á và xa hơn về phía Tây, khu vực này lưu giữ một hệ thống di tích khảo cổ có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử Con đường Tơ lụa.

Tại Di chỉ Tiểu Hà thuộc huyện Thả Mạt, Duy Ngô Nhĩ, Tân Cương (Trung Quốc), các cuộc khai quật khảo cổ đã phát hiện tổng cộng 169 ngôi mộ cổ. Những di tích này cung cấp nhiều tư liệu quan trọng về đời sống, phong tục mai táng, trang phục và sự giao lưu văn hóa của cư dân Tây Vực thời cổ đại.

Điều gây chú ý đặc biệt là nhiều thi hài được bảo quản trong tình trạng khá nguyên vẹn. Một trong số đó là thi hài của một phụ nữ có niên đại khoảng 2.700 năm mang biệt hiệu “Mỹ nhân Lâu Lan”. Phát hiện này trở thành một trong những chi tiết nổi bật khi nói về các di tích mộ táng cổ ở khu vực Tân Cương.

Những thi hài cổ và câu chuyện về nền văn minh Lâu Lan

Trong số các phát hiện khảo cổ nổi tiếng tại Tân Cương, các di tích liên quan đến Lâu Lan và khu mộ Tiểu Hà đặc biệt thu hút sự quan tâm. Di chỉ Tiểu Hà nằm cách khu vực thành cổ Lâu Lan khoảng 175 km, là một trong những địa điểm cung cấp nhiều bằng chứng quan trọng về cư dân cổ đại.

Năm 1937, nhà thám hiểm người Thụy Điển Folke Bergman tham gia một đoàn khảo sát tại khu vực Di chỉ Tiểu Hà và phát hiện quần thể mộ Tiểu Hà. Tại đây, các nhà khảo sát nhìn thấy một thi hài nữ được bảo quản đặc biệt tốt. Tuy nhiên, do điều kiện nghiên cứu lúc bấy giờ còn hạn chế, cuộc khai quật chưa thể được tiến hành một cách đầy đủ.

Đến năm 1980, địa điểm này được các nhà khảo cổ Trung Quốc chú ý trở lại. Một đoàn khảo sát do nhà khảo cổ Mục Thuấn Anh dẫn đầu đã trở lại Di chỉ Tiểu Hà trong quá trình thực hiện công tác phục vụ một bộ phim tài liệu về Con đường Tơ lụa.

Môi trường khắc nghiệt của vùng sa mạc khiến cuộc khảo sát gặp rất nhiều khó khăn. Ban ngày nhiệt độ có thể tăng cao, trong khi ban đêm giảm mạnh, gió cát và tình trạng thiếu nước gây trở ngại lớn cho việc tiếp cận các di tích.

“Mỹ nhân Lâu Lan” và cuộc khai quật quy mô lớn

Gần đây, với sự chấp thuận của cơ quan quản lý di sản văn hóa Trung Quốc, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật có hệ thống tại khu mộ Tiểu Hà lần nữa. Cuộc khai quật đã phát hiện thêm 163 ngôi mộ, bên cạnh những phát hiện trước đó.

Khi tiến hành khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện một thi hài nữ nằm trong khu mộ, phía trên có các vật liệu thực vật như lau sậy và cành cây. Thi hài vẫn giữ được nhiều đặc điểm hình thể, đồng thời quần áo bằng len, da và các vật dụng tùy táng cũng được bảo quản tương đối tốt.

Thi hài này được gọi là “Mỹ nhân Lâu Lan”, có niên đại khoảng 2.700 năm tuổi. Người phụ nữ có chiều cao khoảng 1,55 m và qua đời khi khoảng 45 tuổi. Trên môi vẫn còn dấu màu đỏ được mô tả là dấu vết của son môi.

Những phát hiện tại đây cho thấy cư dân sinh sống ở vùng Di chỉ Tiểu Hà từ hàng nghìn năm trước đã phát triển những kỹ thuật chế tác và sử dụng trang phục, đồ da, đồ dệt và các vật dụng cá nhân khá là đa dạng.

Sau đó, chuyên gia nhân chủng học pháp y Triệu Thành Văn tiến hành phục dựng khuôn mặt của “Mỹ nhân Lâu Lan” dựa trên dữ liệu hình ảnh và đặc điểm giải phẫu của hộp sọ. Kết quả phục dựng cho phép hình dung rõ hơn diện mạo của một phụ nữ sống tại khu vực Tây Vực cách ngày nay hàng nghìn năm trước.

Bí mật về thi hài khô được bảo quản tự nhiên

Một trong những vấn đề khiến giới nghiên cứu quan tâm là tại sao các thi hài ở Di chỉ Tiểu Hà có thể tồn tại lâu đến vậy mà không cần trải qua quy trình ướp xác nhân tạo như xác ướp Ai Cập.

Các nghiên cứu về điều kiện môi trường cho thấy, khí hậu cực kỳ khô hạn của Tân Cương đóng vai trò quan trọng trong quá trình làm khô tự nhiên thi hài. Đất có độ mặn tương đối cao và môi trường khắc nghiệt cũng góp phần hạn chế hoạt động của vi sinh vật phân hủy.

Ngoài ra, gỗ hồ dương cũng được sử dụng trong một số khu vực mai táng tại Di chỉ Tiểu Hà. Nhựa cây này và điều kiện khô nóng có thể tạo ra môi trường bất lợi đối với quá trình phân hủy, từ đó giúp các vật liệu hữu cơ tồn tại lâu hơn.

Có thể thấy, những phát hiện về “Mỹ nhân Lâu Lan” và các thi hài tại Di chỉ Tiểu Hà đã bổ sung thêm những mảnh ghép quan trọng cho bức tranh lịch sử của khu vực. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở tình trạng bảo tồn của các thi hài mà còn ở trang phục, đồ trang sức, kỹ thuật dệt và những vật dụng được chôn theo người mất. Tất cả cho thấy cư dân cổ đại ở Tây Vực đã tham gia vào một mạng lưới giao lưu văn hóa rộng lớn.

Từ những dấu vết còn lại trên các thi hài, các nhà nghiên cứu có thể tiếp cận nhiều vấn đề như sự di chuyển của cư dân, sự giao thoa giữa các nhóm người, điều kiện môi trường cổ đại và đời sống vật chất của con người trên Con đường Tơ lụa.