Vào đầu thế kỷ XII, khi nhiều vùng châu Âu vẫn còn chìm trong đời sống trung cổ, tại vương quốc Gruzia đã xuất hiện một trung tâm học thuật đặc biệt: Gelati. Được vua David IV khởi dựng từ năm 1106, Gelati không chỉ là một tu viện mà còn là học viện, thư viện và trung tâm trí thức quan trọng của Gruzia thời trung đại. UNESCO xem nơi đây là một trong những trung tâm văn hóa quan trọng nhất của Gruzia trung cổ.
Ảnh: Pinterest
David IV muốn Gelati trở thành một trung tâm giáo dục có tầm vóc quốc tế. Ông mời nhiều học giả và tu sĩ uyên bác đến đây giảng dạy, trong đó có Johannes Petritzi, triết gia theo truyền thống Tân-Platon và là người dịch các tác phẩm của Proclus, cùng Arsen Ikaltoeli, học giả tham gia dịch và biên soạn nhiều tác phẩm thần học, triết học từ tiếng Hy Lạp.
Chương trình học tại Gelati vượt xa việc đào tạo thần học. Các nguồn tư liệu Gruzia cho biết, học viện từng giảng dạy hình học, số học, âm nhạc, triết học, hùng biện, ngữ pháp và thiên văn học. Vì thế, Gelati đôi khi được gọi bằng những hình ảnh đầy tham vọng như “Athens mới” hay “Jerusalem thứ hai”.
Một phần quan trọng khác của Gelati là hoạt động sao chép và bảo tồn sách. Tu viện từng có một scriptorium, nơi các tu sĩ chép lại bản thảo. Một trong những tác phẩm nổi tiếng được tạo ra tại đây là một sách Phúc âm thế kỷ XII được trang trí công phu, hiện được lưu giữ tại Trung tâm Quốc gia về Bản thảo của Gruzia.
Ảnh: ge.rsp.
Nhưng Gelati không chỉ lưu giữ tri thức bằng chữ viết. Những bức tường của tu viện còn giống như một thư viện bằng hình ảnh. Nhà thờ chính sở hữu một bức khảm thế kỷ XII nổi tiếng mô tả Đức Mẹ và Chúa Hài đồng cùng các tổng lãnh thiên thần Michael và Gabriel. Những bức bích họa được bổ sung qua nhiều thế kỷ, từ thế kỷ XII đến XVII, tạo nên một kho tàng nghệ thuật Byzantine và Gruzia đặc sắc.
Ảnh: World History Encyclopedia
Gelati cũng gắn với vị vua sáng lập theo một cách rất đặc biệt. David IV qua đời năm 1125, trước khi công trình hoàn toàn hoàn tất, nhưng ông được an táng tại Gelati theo di nguyện. Khu mộ nằm ngay gần cổng, nơi những người bước vào tu viện đi qua.
Ngày nay, Tu viện Gelati được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Nhưng giá trị của Gelati không chỉ nằm ở những mái vòm, bích họa hay những phiến đá cổ. Nó nhắc chúng ta rằng từ gần một thiên niên kỷ trước, ở vùng Kavkaz, đã tồn tại một quan niệm rất hiện đại: một tu viện có thể đồng thời là nơi cầu nguyện và nơi con người tìm kiếm tri thức về thế giới.