Khả năng tạo ra và phát ánh sáng của sinh vật được gọi là phát quang sinh học (bioluminescence), hình thành nhờ các phản ứng hóa học trong cơ thể. Hiện tượng này đặc biệt phổ biến dưới đại dương. Cơ quan quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) cho biết, khoảng 80% động vật sống ở độ sâu 200–1.000 m có khả năng phát sáng; ánh sáng thường có màu xanh lam vì bước sóng này truyền tốt trong nước.
Ảnh: mundoincrivelbr.com
Trên đất liền, ví dụ quen thuộc nhất là đom đóm. Phần bụng của chúng chứa các chất tham gia phản ứng hóa học tạo ánh sáng. Những tín hiệu chớp tắt không đơn thuần để “trang trí” màn đêm mà chủ yếu liên quan đến giao tiếp và tìm bạn tình. Mỗi loài có kiểu nhấp nháy đặc trưng, giúp các cá thể nhận ra nhau.
Xuống sâu dưới biển, thế giới phát sáng trở nên kỳ lạ hơn rất nhiều. Cá cần câu biển sâu có một “cần câu” phát sáng trước miệng. Bộ phận này thường liên quan đến vi khuẩn phát quang cộng sinh và hoạt động như một chiếc mồi nhử, đưa con mồi đến gần hàm của kẻ săn mồi.
Ảnh: poknok
Một số mực biển lại sử dụng ánh sáng như một loại áo choàng tàng hình. Chúng có thể phát sáng ở mặt dưới cơ thể để làm giảm bóng đen khi nhìn từ phía dưới lên. Kỹ thuật này được gọi là counterillumination, giúp chúng hòa vào ánh sáng yếu từ mặt biển và khó bị phát hiện.
Các loài sứa và sứa lược cũng có thể phát sáng khi bị chạm hoặc kích thích. Một cú lóe sáng có thể khiến kẻ săn mồi giật mình, hoặc thậm chí thu hút một kẻ săn mồi lớn hơn đến ăn chính đối thủ đang tấn công chúng. Với một số sinh vật, ánh sáng vì thế vừa là tín hiệu cảnh báo vừa là một “cái bẫy” sinh học.
Ảnh: projektpulsar
Thú vị hơn, ánh sáng sinh học không chỉ xuất hiện ở cá hay động vật thân mềm. Các nhà khoa học đã ghi nhận hiện tượng này ở nhiều nhóm động vật biển như giun, giáp xác, sao biển và thậm chí cả cá mập. Một nghiên cứu công bố năm 2024 cho rằng khả năng phát sáng ở động vật đã xuất hiện ít nhất khoảng 540 triệu năm trước, ở một nhóm san hô biển sâu.
Vì vậy, đại dương về đêm không thực sự tối. Trong vùng nước mà ánh sáng Mặt Trời gần như biến mất, hàng triệu sinh vật có thể đang gửi đi những tín hiệu xanh, vàng hoặc xanh lục. Với chúng, ánh sáng không phải phép màu mà là một công cụ sinh tồn được tiến hóa qua hàng trăm triệu năm.