Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, hoạt động đấu thầu rộng rãi qua mạng được thiết lập nhằm mục đích tối cao là thu hút rộng rãi các nguồn lực xã hội, tạo môi trường cạnh tranh sòng phẳng để chủ đầu tư lựa chọn được nhà thầu tối ưu nhất về cả kỹ thuật lẫn giá thành. Quy trình công khai này được kỳ vọng sẽ giúp các đơn vị quản lý hạ tầng tiết giảm tối đa chi phí mua sắm công ích. Tuy nhiên, thực tế trích xuất từ các báo cáo đánh giá kết quả lựa chọn nhà thầu tại một số doanh nghiệp cấp thoát nước lớn ở khu vực phía Nam lại đang cho thấy một nghịch lý lớn khi tính cạnh tranh thực chất trên thị trường chưa đạt được như kỳ vọng.

Quy trình chuẩn mực nhưng thiếu vắng sự cạnh tranh

Minh chứng điển hình cho thực trạng này là gói thầu "Mua sắm van và phụ kiện HDPE theo kế hoạch sản xuất kinh doanh năm 2026" do Công ty Cổ phần Cấp nước Bà Rịa - Vũng Tàu làm chủ đầu tư (Mã số thông báo mời thầu: IB2600141138). Đây là gói thầu áp dụng phương thức một giai đoạn một túi hồ sơ, tổ chức đấu thầu rộng rãi hoàn toàn qua hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Theo dòng hồ sơ gốc tại Báo cáo đánh giá hồ sơ dự thầu, toàn bộ quy trình xét duyệt được Hội đồng chuyên gia thực hiện vô cùng chặt chẽ, kéo dài suốt 22 ngày (từ ngày 17/4/2026 đến ngày 8/5/2026), dưới sự thẩm định trực tiếp của các chuyên gia xét thầu Nguyễn Phạm Yến Nhi và Đường Thanh Nga.

Kết quả kiểm tra chéo các bước chấm thầu cho thấy, hồ sơ dự thầu (E-HSDT) của Công ty TNHH Thương mại N.T.P đạt điểm tuyệt đối ở tất cả các khâu then chốt: tính hợp lệ của tư cách pháp nhân, năng lực tài chính lành mạnh với giá trị tài sản ròng đạt hơn 317,054 tỷ đồng, doanh thu bình quân hằng năm vượt mốc hơn 356,743 tỷ đồng, cùng hệ thống các hợp đồng cung cấp vật tư tương tự có giá trị lớn từ 5,6 tỷ đồng đến hơn 15,3 tỷ đồng đã hoàn thành xuất sắc trong giai đoạn trước đó. Về mặt kỹ thuật, các chứng nhận xuất xứ, cam kết bảo hành và tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm van, phụ kiện ống HDPE do doanh nghiệp đề xuất đều đáp ứng hoàn hảo các yêu cầu đặt ra. Báo cáo của Tổ chuyên gia cũng khẳng định rõ ràng khâu lập hồ sơ mời thầu (E-HSMT) hoàn toàn không có nội dung nào chưa phù hợp hay gây rào cản cản bước các đơn vị tham gia.

Mặc dù mọi thủ tục hành chính, quy trình thẩm định đều diễn ra chuẩn mực, đúng quy định pháp luật và không có bất kỳ dấu hiệu cài cắm tiêu chí lạ nào, nhưng nghịch lý lại nằm ở chỗ: đến thời điểm đóng thầu, hệ thống chỉ ghi nhận duy nhất một mình Công ty TNHH Thương mại N.T.P nộp hồ sơ ứng tuyển. Chính việc thiếu vắng áp lực cạnh tranh trực diện từ thị trường đã dẫn đến hệ quả tất yếu về mặt tài chính: doanh nghiệp thong dong trúng thầu với mức giá 7,747 tỷ đồng, bám sát nút giá dự toán gói thầu là 7,856 tỷ đồng. Tỷ lệ tiết kiệm cho dòng vốn đầu tư mua sắm của chủ đầu tư theo đó chỉ đạt mức thấp là 1,39%, một con số mang lại hiệu quả kinh tế rất khiêm tốn đối với một gói thầu có giá trị xấp xỉ 8 tỷ đồng.

Kịch bản sẩy chân của đối thủ và mốc tiết kiệm nhỏ giọt

Tình trạng đấu thầu rộng rãi nhưng hiệu quả kinh tế suy giảm sâu còn xuất hiện dưới một kịch bản khác tại gói thầu "Cung cấp van, phụ kiện, thiết bị truyền dữ liệu (data logger) phục vụ công tác lắp đặt, sửa chữa đồng hồ nước DN15mm và theo dõi lưu lượng, áp lực trên mạng lưới cấp nước năm 2026" do Công ty Cổ phần Cấp thoát nước Bến Tre làm chủ đầu tư (Mã số thông báo mời thầu: IB2600153076). Khác với sự độc diễn tại Bà Rịa - Vũng Tàu, phiên mở thầu tại Bến Tre diễn ra khá sôi động khi thu hút được 03 nhà thầu cùng nộp hồ sơ cạnh tranh dòng vốn.

Tại cuộc chơi này, Công ty TNHH MTV Sản xuất và Thương mại Hưng Hưng Thành đã tung ra chiến thuật cạnh tranh trực diện bằng giá khi chào mức giá siêu rẻ là 3,082 tỷ đồng, thấp hơn giá dự toán hàng trăm triệu đồng, mở ra cơ hội tiết kiệm lớn cho chủ đầu tư. Tuy nhiên, ở bước đánh giá chi tiết, nhà thầu giá thấp này đã bất ngờ gục ngã tại rào cản kỹ thuật do hồ sơ bộc lộ sai sót về thông số phụ kiện PP nối ống HDPE, không đáp ứng tiêu chuẩn nghiêm ngặt của dự án. Việc đối thủ tự sẩy chân vì lỗi kỹ thuật là một diễn biến hoàn toàn khách quan, song hệ quả của nó lại vô tình dọn đường cho Công ty TNHH Thương mại N.T.P giành chiến thắng. Với mức giá chào thầu cao, bám sát trần dự toán là 3,498 tỷ đồng, Công ty TNHH Thương mại N.T.P đã ẵm trọn gói thầu, đẩy tỷ lệ tiết kiệm ngân sách lùi sâu về mốc rất thấp là 0,61%, chỉ giảm chi phí được vỏn vẹn 21,6 triệu đồng trên tổng quy mô gói thầu hơn 3,5 tỷ đồng.

Góc nhìn chuyên gia pháp lý về hiệu quả thực chất

Phân tích hiện tượng đấu thầu rộng rãi nhưng liên tục ghi nhận các kết quả trúng thầu sát giá với tỷ lệ tiết kiệm nhỏ giọt dưới mức 1,5%, Luật sư Võ Quang Vinh (Đoàn Luật sư tỉnh Vĩnh Long) bình luận chuyên sâu dưới góc độ luật định: "Căn cứ vào chuỗi dữ liệu gốc tại gói thầu của Cấp nước Bà Rịa - Vũng Tàu (chỉ có 01 nhà thầu, tiết kiệm 1,39%) và Cấp thoát nước Bến Tre (tiết kiệm 0,61%), có thể thấy các chủ đầu tư đã thực hiện đầy đủ các bước đi hành chính theo quy định của Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15. Tuy nhiên, nếu xét về bản chất kinh tế, mục tiêu cốt lõi của hoạt động đấu thầu rộng rãi là phải tạo ra sự cạnh tranh thực chất để tối ưu hóa giá trị dòng vốn đầu tư. Việc một thị trường thiết bị ngành nước đầy tiềm năng nhưng khi tổ chức thầu rộng rãi lại liên tục rơi vào tình trạng hoặc chỉ có một doanh nghiệp quen thuộc tham gia, hoặc đối thủ dễ dàng bị loại vì các lỗi kỹ thuật cơ bản, cho thấy cơ chế thu hút thị trường và công tác khảo sát, lập giá dự toán đang bộc lộ những khoảng trống lớn. Nếu giá dự toán được xây dựng thiếu tính linh hoạt hoặc không sát với biên độ giá thực tế của số đông doanh nghiệp, công tác đấu thầu rộng rãi qua mạng sẽ dễ dàng bị vô hiệu hóa về mặt công năng tiết kiệm chi phí, tạo ra sự độc quyền khách quan có lợi cho các nhà thầu lớn".

Rõ ràng, việc quy trình xét thầu đạt chuẩn 100% về mặt pháp lý nhưng lại cho ra những kết quả có hiệu quả kinh tế siêu thấp là một bài toán hóc búa. Điều này đòi hỏi vai trò giám sát dòng vốn và trách nhiệm giải trình của những người đứng đầu các đơn vị chủ đầu tư cần phải được nâng lên một tầm cao mới, tránh việc phê duyệt kết quả trúng thầu một cách máy móc.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin:

[Kỳ 3] Trách nhiệm người đứng đầu và bài toán hiệu quả kinh tế trong đấu thầu ngành nước

​