Giữa những tháp gạch cổ kính còn sót lại dọc dải đất miền Trung Việt Nam, những dòng ký tự bí ẩn trên bia đá Champa vẫn là một trong những dấu tích quan trọng nhất giúp con người ngày nay khám phá lịch sử của vương quốc cổ từng phát triển mạnh mẽ bên bờ Biển Đông. Không chỉ là công cụ ghi chép, chữ viết Champa còn phản ánh sự giao thoa văn hóa sâu sắc giữa Ấn Độ, Đông Nam Á và bản sắc riêng của cư dân Champa trong suốt hơn một thiên niên kỷ.

Sự tồn tại song song của hai truyền thống

Theo các nhà ngôn ngữ học, chữ viết Champa thuộc nhóm các hệ chữ có nguồn gốc từ hệ chữ Brahmi của Ấn Độ, thông qua quá trình truyền bá văn hóa Ấn Độ đến Đông Nam Á từ những thế kỷ đầu Công nguyên. Cùng với các hệ chữ cổ như Khmer, Môn và Java cổ, chữ Champa là một trong những minh chứng rõ ràng nhất cho sự phát triển của văn minh chữ viết ở khu vực Đông Nam Á thời kỳ cổ đại.

Những dấu tích sớm nhất của chữ Champa xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ II – đầu thế kỷ III. Một trong những hiện vật nổi tiếng nhất là bia Võ Cạnh (tỉnh Khánh Hòa), thường được xem là một trong những văn bản Sanskrit cổ nhất được tìm thấy tại Đông Nam Á. Mặc dù việc xác định chính xác chủ nhân của bia vẫn còn nhiều tranh luận, nhưng nó cho thấy khu vực miền Trung Việt Nam đã tham gia vào mạng lưới giao lưu văn hóa rộng lớn với thế giới Ấn Độ từ rất sớm.

Bia Võ Cạnh. Ảnh: Quốc Lê.

Từ nền tảng chữ Brahmi, người Champa dần hình thành hệ chữ riêng để phục vụ nhu cầu hành chính, tôn giáo và ghi chép lịch sử. Ban đầu, các văn bản chủ yếu sử dụng tiếng Phạn (Sanskrit) – ngôn ngữ thiêng liêng của Ấn Độ giáo và Phật giáo. Về sau, tiếng Chăm cổ ngày càng được sử dụng nhiều hơn, tạo nên một hệ thống chữ viết vừa mang ảnh hưởng Ấn Độ vừa thể hiện đặc điểm ngôn ngữ bản địa.

Một điểm đặc biệt của chữ Champa là sự tồn tại song song của hai truyền thống: chữ dùng để ghi tiếng Phạn và chữ dùng để ghi tiếng Chăm. Các bia ký của Champa thường mở đầu bằng những lời ca tụng thần linh theo phong cách Sanskrit, sau đó chuyển sang ghi lại tên vua, chiến công, việc xây dựng đền tháp, hiến đất hoặc các sự kiện chính trị quan trọng bằng tiếng Chăm cổ.

Những văn bản này không chỉ có giá trị ngôn ngữ học mà còn là nguồn tư liệu lịch sử vô cùng quý giá. Nhờ các bia ký Champa, các nhà nghiên cứu có thể biết được tên tuổi của nhiều vị vua, sự thay đổi lãnh thổ, quan hệ ngoại giao với các quốc gia láng giềng cũng như đời sống tín ngưỡng của cư dân Champa.

Chữ Chăm cổ trên một văn bia tại thánh địa Mỹ Sơn. Ảnh: Quốc Lê.

Chẳng hạn, các bia ký tại khu di tích Mỹ Sơn đã giúp giải mã nhiều giai đoạn phát triển của vương quốc Champa, đặc biệt là vai trò của Ấn Độ giáo trong đời sống tinh thần của tầng lớp quý tộc. Những dòng chữ khắc trên đá tại đây ghi lại việc xây dựng các đền thờ dành cho thần Shiva, những nghi lễ tôn giáo và sự bảo trợ của các vị vua Champa đối với trung tâm tín ngưỡng quan trọng này.

Hệ chữ cổ đại vẫn được sử dụng trong đời sống hiện đại

Tuy nhiên, chữ Champa vẫn còn nhiều điều bí ẩn. Một trong những câu hỏi lớn của giới nghiên cứu là quá trình biến đổi của hệ chữ này diễn ra như thế nào qua từng thời kỳ. Do Champa tồn tại trong nhiều thế kỷ với các trung tâm quyền lực khác nhau như Amaravati, Vijaya, Kauthara hay Panduranga, chữ viết cũng có những biến đổi về hình dạng và cách sử dụng. Một số ký tự thay đổi đáng kể khiến việc đọc và phiên âm các văn bản cổ trở thành thách thức đối với các nhà khảo cổ học và ngôn ngữ học.

Ngoài ra, số lượng văn bản Champa còn tồn tại đến ngày nay chỉ là một phần nhỏ so với thực tế từng tồn tại. Nhiều văn bản có thể đã bị phá hủy do chiến tranh, khí hậu nhiệt đới khắc nghiệt hoặc quá trình biến đổi xã hội sau khi vương quốc Champa suy yếu. Những gì còn lại chủ yếu là bia đá, trong khi các tài liệu viết trên lá, gỗ hoặc vật liệu dễ phân hủy gần như không còn tồn tại.

Điều thú vị là truyền thống chữ viết Champa không hoàn toàn biến mất sau khi vương quốc Champa không còn giữ vai trò chính trị độc lập. Một số cộng đồng người Chăm ngày nay vẫn duy trì chữ Chăm truyền thống, đặc biệt trong các văn bản tôn giáo của người Chăm Bà La Môn và một bộ phận người Chăm Islam. Đây là một trong số ít trường hợp ở Đông Nam Á mà một hệ chữ có nguồn gốc cổ đại vẫn tiếp tục được sử dụng trong đời sống cộng đồng hiện đại.

Chữ viết Champa vì thế không chỉ là những ký hiệu khắc trên đá. Nó là "ký ức bằng đá" của một nền văn minh từng có mạng lưới thương mại hàng hải rộng lớn, từng kết nối với Ấn Độ, Trung Hoa và các quốc gia Đông Nam Á khác. Mỗi dòng chữ cổ là một mảnh ghép giúp con người ngày nay hiểu hơn về lịch sử đa dạng của khu vực.

Trong bối cảnh nghiên cứu di sản ngày càng được đẩy mạnh, chữ Champa tiếp tục mở ra nhiều hướng khám phá mới. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các phương pháp phân tích hình ảnh hiện đại đang hỗ trợ việc đọc lại những bia ký bị mờ, so sánh các dạng chữ cổ và phục dựng một phần những trang sử đã bị lãng quên. Có thể trong tương lai, nhiều bí mật khác của chữ viết Champa sẽ được giải mã, giúp nền văn minh cổ này hiện lên đầy đủ hơn trong lịch sử Đông Nam Á.

----------------------

Tài liệu tham khảo:

Lịch sử Vương quốc Champa / Lương Ninh.

Văn hóa cổ Chăm Pa / Ngô Văn Doanh.