Sau hơn hai thập kỷ làm việc trong lĩnh vực trị liệu tâm lý, bác sĩ Chen Kehan tại Bắc Kinh nhận thấy một thay đổi chưa từng có trong cách bệnh nhân tiếp cận việc chăm sóc sức khỏe tinh thần. Thay vì chỉ trao đổi trực tiếp với chuyên gia, nhiều người giờ đây mang toàn bộ nội dung buổi trị liệu lên các nền tảng AI như ChatGPT hay DeepSeek để nhờ phân tích, đánh giá và thậm chí "phán quyết" xem lời khuyên của bác sĩ có chính xác hay không. Theo bà, AI đang trở thành một "người thứ ba" vô hình xuất hiện trong hầu hết các buổi tư vấn, làm thay đổi đáng kể mối quan hệ giữa chuyên gia và bệnh nhân.

Không ít trường hợp, kết quả phân tích từ AI lại khiến người bệnh nghi ngờ chuyên gia điều trị của mình. Bác sĩ Chen kể về một nữ bệnh nhân quyết định dừng quá trình trị liệu sau khi AI cho rằng bác sĩ không thực sự thiện cảm với cô. Nhiều khách hàng khác cũng bắt đầu sử dụng hàng loạt thuật ngữ tâm lý học được học từ AI để mô tả cảm xúc và hành vi của bản thân. Theo nữ chuyên gia, điều này giúp người bệnh diễn đạt lưu loát hơn, nhưng đôi khi lại khiến những chia sẻ trở nên "công thức", thiếu đi cảm xúc chân thật vốn là yếu tố cốt lõi trong trị liệu tâm lý. Bà cho rằng AI có xu hướng đưa ra những phản hồi mà người dùng muốn nghe, thay vì những điều họ thực sự cần đối mặt để cải thiện sức khỏe tinh thần.

Ngày càng nhiều người sử dụng ChatGPT và các nền tảng AI để "kiểm chứng" lời khuyên của bác sĩ tâm lý sau mỗi buổi trị liệu.

Ở chiều ngược lại, không ít người dùng lại xem AI như một chỗ dựa tinh thần đáng tin cậy. Wei Bo, một thanh niên ngoài 20 tuổi từng được chẩn đoán mắc trầm cảm, cho biết anh dần mất niềm tin vào các buổi trị liệu truyền thống sau những trải nghiệm thiếu đồng cảm với bác sĩ. Kể từ khi sử dụng ChatGPT, AI trở thành nơi anh gửi gắm những suy nghĩ riêng tư nhất. Trong những giai đoạn khủng hoảng, Wei có thể trò chuyện với AI nhiều giờ mỗi ngày. Có lần lên cơn hoảng loạn, anh mô tả toàn bộ triệu chứng theo thời gian thực và được AI hướng dẫn các bài tập hít thở, thư giãn để lấy lại bình tĩnh. Một lần khác, khi bật khóc trên chuyến tàu vì lỡ điểm dừng, anh tiếp tục tìm đến AI và cảm thấy được an ủi khi hệ thống phân tích những áp lực mà bản thân đã trải qua trong thời gian dài.

Tuy nhiên, sự an ủi ấy cũng dần biến thành sự phụ thuộc. Wei từng mở cùng lúc hơn 100 cuộc trò chuyện với AI, liên tục xuất toàn bộ lịch sử hội thoại để hệ thống phân tích tính cách và đánh giá trạng thái tâm lý của mình. Anh cũng ngừng đến gặp bác sĩ và tự quyết định không tiếp tục sử dụng thuốc điều trị. Đây chính là điều khiến các chuyên gia lo ngại nhất. Theo bác sĩ Chen, AI có thể đóng vai trò là công cụ hỗ trợ hữu ích với những người có khả năng tự đánh giá và kiểm soát cảm xúc tốt. Nhưng đối với những người đang tổn thương về mặt tâm lý hoặc mắc các rối loạn nghiêm trọng, việc quá tin tưởng vào AI có thể khiến họ trì hoãn điều trị, hiểu sai tình trạng sức khỏe hoặc đưa ra các quyết định thiếu cơ sở y khoa.

Trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe tinh thần tăng nhanh, AI cũng đang mở ra một thị trường đầy tiềm năng. Theo Khảo sát Sức khỏe Tâm thần Trung Quốc, khoảng 6,8% người trưởng thành từng trải qua rối loạn trầm cảm trong đời, tương đương hàng chục triệu người cần được hỗ trợ. Trong khi đó, số lượng chuyên gia trị liệu có kinh nghiệm vẫn còn khá hạn chế. Đây là lý do hàng loạt tập đoàn công nghệ như JD.com, Alibaba cùng nhiều startup đẩy mạnh phát triển các ứng dụng AI hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Một số nền tảng đã thu hút hàng triệu người dùng nhờ khả năng trò chuyện 24/7, chi phí thấp và không tạo cảm giác bị phán xét. Song song với sự bùng nổ này, Trung Quốc cũng bắt đầu xây dựng các quy định nhằm quản lý AI trong lĩnh vực hỗ trợ cảm xúc và trị liệu tâm lý để hạn chế những rủi ro phát sinh.

AI có thể hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tinh thần, nhưng giới chuyên gia cảnh báo công nghệ này chưa thể thay thế hoàn toàn vai trò của bác sĩ và nhà trị liệu.

Sự phát triển của AI cho thấy công nghệ hoàn toàn có thể trở thành một người bạn đồng hành trong việc chăm sóc sức khỏe tinh thần, đặc biệt với những trường hợp cần được lắng nghe hoặc hỗ trợ ban đầu. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh AI không thể thay thế hoàn toàn bác sĩ hay nhà trị liệu tâm lý. Khả năng đồng cảm, đánh giá bối cảnh sống, quan sát biểu cảm và đưa ra quyết định dựa trên kinh nghiệm lâm sàng vẫn là những yếu tố mà công nghệ chưa thể tái tạo. Trong tương lai, mô hình kết hợp giữa AI và chuyên gia tâm lý nhiều khả năng sẽ là hướng đi phù hợp hơn là để một trong hai thay thế hoàn toàn bên còn lại.