Để xác định đâu là vũ khí cổ nhất thế giới, các nhà khảo cổ không chỉ nhìn vào việc một vật có thể gây thương tích hay không, mà còn phải xem xét cách nó được chế tạo, dấu vết sử dụng và hoàn cảnh được tìm thấy. Dựa trên những tiêu chí này, ba phát hiện thường được nhắc đến gồm giáo Clacton, các loại giáo và gậy ném ở Schöningen và những mũi giáo đá tại Kathu Pan 1.

Mảnh giáo gỗ hơn 400.000 năm tuổi

Một trong những ứng viên chắc chắn nhất là giáo Clacton, được phát hiện tại Clacton-on-Sea, Essex, Anh vào năm 1911. Mảnh gỗ này dài khoảng 37 cm, được làm từ gỗ thủy tùng và có một đầu được vót nhọn. Các nhà khảo cổ cho rằng nó từng là phần đầu của một cây giáo dài hơn, nhưng phần cán còn lại đã không được tìm thấy.

Giáo Clacton có niên đại hơn 400.000 năm, thậm chí còn lâu đời hơn những hóa thạch Homo sapiens cổ nhất được biết đến. Người tạo ra nó có thể là Homo heidelbergensis hoặc một nhóm người cổ khác sống ở châu Âu vào thời điểm đó.

Hình dáng và kích thước của mảnh giáo cho thấy nó có thể được sử dụng như một vũ khí đâm, nhiều khả năng phục vụ việc săn bắt. Việc chế tạo một vật bằng gỗ thành hình dạng đủ chắc và sắc để sử dụng cũng cho thấy những người cổ đại đã có kỹ năng xử lý vật liệu khá đáng kể.

Những cây giáo được chế tạo tinh vi ở Đức

Một phát hiện nổi tiếng khác đến từ Schöningen, Đức. Từ năm 1992, các nhà khảo cổ đã khai quật khoảng 20-25 vũ khí bằng gỗ tại đây, bao gồm những cây giáo hoàn chỉnh hoặc bị vỡ và các loại gậy ném.

Các hiện vật này có niên đại khoảng 200.000-300.000 năm. Chúng được xem là một trong những bộ vũ khí bằng gỗ được bảo tồn hoàn chỉnh lâu đời nhất từng được tìm thấy.

Những cây giáo ở Schöningen dài trung bình hơn 2m và có thể được sử dụng để đâm, ném hoặc kết hợp cả hai cách. Đáng chú ý, chúng được tìm thấy cùng dấu tích của những con ngựa đã bị giết và xẻ thịt. Điều này củng cố giả thuyết rằng những người cổ đại ở đây đã sử dụng giáo để săn các loài động vật lớn.

Một số cây giáo còn được xử lý bằng lửa để làm cứng và gia tăng độ bền của gỗ. Cách chế tạo này cho thấy họ không chỉ đơn giản nhặt một cành cây để sử dụng, mà đã biết lựa chọn vật liệu và tạo ra công cụ phù hợp với mục đích săn bắt.

Những mũi giáo đá còn lâu đời hơn

Tại địa điểm khảo cổ Kathu Pan 1 ở Nam Phi, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy những mũi đá có niên đại khoảng 500.000 năm. Một số mũi đá có dấu hiệu hao mòn ở cạnh và phần đế có hình dạng phù hợp với việc gắn vào cán.

Nếu thực sự được sử dụng như mũi giáo, chúng sẽ lâu đời hơn cả giáo Clacton và những cây giáo ở Schöningen. Tuy nhiên, bằng chứng này vẫn còn gây tranh luận. Các nhà khảo cổ chưa tìm thấy phần cán gỗ đi kèm, vì vậy chưa thể khẳng định chắc chắn những mũi đá này từng là vũ khí chứ không chỉ đơn thuần là công cụ bằng đá.

Đây cũng là lý do việc tìm ra vũ khí cổ nhất không có một đáp án hoàn toàn rõ ràng. Gỗ và các vật liệu hữu cơ như dây, sợi hay chất kết dính rất dễ phân hủy theo thời gian. Những thứ từng được con người cổ đại sử dụng có thể đã biến mất hoàn toàn, chỉ để lại những mảnh đá hoặc dấu vết trên xương động vật.

Những phát hiện này cũng hé lộ nhiều hơn về cuộc sống của tổ tiên chúng ta. Một cây giáo không chỉ là công cụ để gây thương tích hay săn mồi, mà còn cho thấy khả năng lựa chọn vật liệu, truyền lại kỹ thuật và phối hợp với nhau. Nói cách khác, lịch sử của vũ khí cũng là một phần lịch sử về cách con người cổ đại học cách chế tạo, săn bắt và hợp tác từ hàng trăm nghìn năm trước.