Có một chi tiết rất kỳ lạ trong câu chuyện về Tứ Pháp: bốn vị thần Mây, Mưa, Sấm, Chớp không được sinh ra từ bầu trời, cũng không xuất hiện từ một sự kiện chấn động thế gian nào đó. Theo huyền tích Man Nương, họ lại được tạo ra từ một cây cổ thụ trôi dạt trên dòng sông Dâu. Từ thân cây ấy, người xưa tạc thành bốn pho tượng Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện, rồi đưa về thờ tại những ngôi chùa trong vùng Dâu, nay thuộc Bắc Ninh.

Thoạt nhìn, đây có vẻ chỉ là một chi tiết thần kỳ của truyền thuyết. Nhưng nếu đặt câu chuyện vào bối cảnh tín ngưỡng dân gian, việc bốn vị thần tự nhiên được sinh ra từ một cái cây lại chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa.

Chùa Phúc Nghiêm (chùa Tổ) ở Bắc Ninh, nơi thờ Phật mẫu Man Nương. Ảnh: Báo Bắc Ninh.

Cây cối giữ vị trí đặc biệt trong tín ngưỡng

Theo truyền thuyết, Man Nương là một thiếu nữ theo học đạo tại ngôi chùa nơi sư Khâu Đà La - một vị cao tăng từ Tây Trúc sang - trụ trì. Một đêm nọ, trong lúc Man Nương ngủ, vô tình sư Khâu Đà La bước qua người nàng khiến nàng thụ thai. Nàng sinh ra một bé gái rồi mang trả lại cho nhà sư. Sư Khâu Đà La bèn đem đứa trẻ gửi vào thân của một cây dung thụ. Về sau, một trận mưa bão lớn làm cây dâu bật gốc và trôi dạt về vùng Dâu. Người dân trong vùng dù nỗ lực đến đâu cũng không thể kéo cây lên bờ. Chỉ khi Man Nương xuất hiện và chạm vào, cây mới di chuyển theo. Sau đó, người ta đã dùng chính gỗ cây ấy để tạc nên bốn pho tượng Tứ Pháp.

Một số nghiên cứu và chú giải văn bản xác định "cây dung thụ" ở đây liên quan đến cây thuộc nhóm sung, si, tức loại cây cổ thụ có thân lớn, tán rộng và có khả năng sống rất lâu. Chính hình ảnh một đại thụ như vậy phù hợp với lớp tín ngưỡng cổ về cây thiêng trong văn hóa phương Đông.

Vậy tại sao lại là cây?

Trước hết, cây cối từ lâu đã giữ một vị trí đặc biệt trong tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp. Một cây cổ thụ có thể sống lâu hơn nhiều thế hệ con người, bén rễ xuống đất nhưng vươn cành lên trời. Nó đứng giữa hai thế giới: phía dưới là đất, phía trên là bầu trời. Với tư duy tín ngưỡng cổ xưa, một cây như vậy rất dễ trở thành nơi cư ngụ hoặc biểu tượng của sức mạnh siêu nhiên.

Cây cũng là hình ảnh trực quan của sự sinh sôi. Từ một thân cây có thể mọc ra cành, lá, hoa và quả; từ hạt giống lại sinh ra một cây mới. Đối với cư dân trồng lúa, đó chính là hình ảnh của một thế giới luôn tái sinh. Vì thế, cây thiêng không chỉ đại diện cho sự sống mà còn có thể trở thành biểu tượng của khả năng sinh sản, mùa màng và sự phồn thịnh.

Tượng Phật mẫu Man Nương - Bảo vật quốc gia tại chùa Phúc Nghiêm, Bắc Ninh.. Ảnh: Báo Bắc Ninh.

Trong câu chuyện Man Nương, ý nghĩa này càng rõ khi đứa trẻ được đặt vào trong thân cây. Một con người được gửi vào lòng cây, rồi sau đó cây trở thành nguồn gốc của những vị thần đem mưa xuống cho ruộng đồng. Câu chuyện tạo thành một chuỗi liên tưởng rất tự nhiên: con người – cây cối – nước – mưa – mùa màng – sự sống.

Nhà nghiên cứu K. W. Taylor, trong một nghiên cứu đăng trên The Journal of Asian Studies, đặc biệt lưu ý rằng câu chuyện Man Nương, dù được truyền lại trong một khung ngôn ngữ Phật giáo, lại chứa những mô típ rất rõ của thờ cây, thờ đá và nghi lễ cầu mưa. Theo cách đọc này, câu chuyện không đơn thuần kể về sự du nhập của Phật giáo, mà còn bảo lưu một lớp tín ngưỡng tự nhiên có trước hoặc nằm ngoài giáo lý Phật giáo.

Điều đó giúp giải thích vì sao một cây cổ thụ lại có thể trở thành “mẹ” của Tứ Pháp.

Người mẹ – cây thiêng – dòng nước – thần linh nối vào một câu chuyện duy nhất

Bốn vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện thực chất là sự nhân cách hóa của những hiện tượng thiên nhiên mà cư dân nông nghiệp đặc biệt phụ thuộc: Mây, Mưa, Sấm và Chớp. Trong thế giới ấy, bầu trời không phải một khoảng không vô tri. Mây báo hiệu mưa, chớp và sấm báo hiệu sự biến đổi của thời tiết, còn mưa đem nước đến cho ruộng đồng. Những hiện tượng này liên kết với nhau thành một hệ thống quyền năng của thiên nhiên.

Cây cổ thụ vì thế có thể được xem như một “bầu thai” thần linh trong cấu trúc của truyền thuyết. Bốn vị thần không được tạo ra một cách ngẫu nhiên mà cùng xuất hiện từ một nguồn gốc duy nhất. Cũng giống như nhiều hình thức tín ngưỡng dân gian khác, người xưa có xu hướng gom những lực lượng tự nhiên khác nhau vào một gia đình hoặc một hệ thống có quan hệ huyết thống, khiến thế giới thần linh trở nên gần gũi và dễ hình dung hơn.

Đáng chú ý hơn nữa là câu chuyện còn có một nhân vật đặc biệt: Man Nương. Trong truyền thống vùng Dâu, bà được tôn là Phật Mẫu và được thờ tại chùa Tổ. Như vậy, hệ thống tín ngưỡng không chỉ có bốn vị thần thời tiết mà còn có một người mẹ đứng phía sau sự ra đời của họ. Cây là nơi giữ đứa trẻ; Man Nương là người mẹ; dòng sông đưa cây về vùng Dâu; còn những pho tượng được tạc từ cây lại trở thành các vị thần bảo hộ mùa màng.

Đây là một cấu trúc rất giàu tính biểu tượng: người mẹ – cây thiêng – dòng nước – thần linh cùng nối vào một câu chuyện duy nhất.

Nhưng câu chuyện còn cho thấy một quá trình quan trọng khác: sự gặp gỡ giữa tín ngưỡng bản địa và Phật giáo. Những pho tượng được tạc từ cây được gọi là Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện và được đặt trong các ngôi chùa. Các vị thần tự nhiên vì thế không bị loại bỏ khi Phật giáo xuất hiện mà được đưa vào một thế giới tôn giáo mới. Nhiều nghiên cứu xem Tứ Pháp chính là một trường hợp điển hình của sự dung hợp giữa tín ngưỡng bản địa với Phật giáo ở vùng Dâu.

Cũng cần phân biệt giữa huyền tích và lịch sử. Truyền thuyết đặt câu chuyện vào thời Sĩ Nhiếp, nhưng các văn bản ghi chép câu chuyện được hình thành muộn hơn rất nhiều. Một bản quan trọng là Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục, được khắc in năm 1752; còn Lĩnh Nam chích quái thuộc truyền thống văn bản được chỉnh lý vào cuối thế kỷ XV. Vì vậy, không thể coi câu chuyện về cây cổ thụ như một bản ghi chép lịch sử trực tiếp về sự ra đời của Tứ Pháp.

Ngay cả những pho tượng Tứ Pháp hiện còn được thờ cũng không thể mặc nhiên được xem là những pho tượng được tạc từ chính cây trong truyền thuyết. Câu chuyện về cây thiêng thuộc về lớp huyền tích, trong khi hiện vật còn lại có niên đại muộn hơn nhiều. Việc phân biệt hai lớp này giúp chúng ta hiểu đúng giá trị của truyền thuyết: nó không nhất thiết kể lại “chuyện đã xảy ra”, mà phản ánh cách một cộng đồng giải thích nguồn gốc của một tín ngưỡng và làm cho tín ngưỡng ấy trở nên thiêng liêng.

Vì thế, câu hỏi “Vì sao bốn pho tượng Tứ Pháp lại được sinh ra từ một cây cổ thụ?” có lẽ không chỉ có một câu trả lời. Cây cổ thụ là biểu tượng của sự sống, của thiên nhiên và của sức mạnh sinh sôi; đồng thời là dấu vết của một lớp tín ngưỡng thờ cây rất cổ xưa. Khi câu chuyện ấy được đặt vào khung Phật giáo, cái cây trở thành điểm gặp gỡ giữa một thế giới thần linh bản địa và một tôn giáo mới.

Bốn vị thần Mây, Mưa, Sấm, Chớp vì thế không chỉ “được tạc từ gỗ”. Trong trí tưởng tượng của cộng đồng, họ đã được sinh ra từ chính thiên nhiên. Và có lẽ đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của cây cổ thụ trong huyền tích Tứ Pháp: trước khi con người dựng chùa để thờ thần, họ đã nhìn thấy sự linh thiêng ngay trong một thân cây đang sống giữa đất trời.

------------------------------

Tài liệu tham khảo:

Lĩnh Nam chích quái / Trần Thế Pháp

What Lies Behind the Earliest Story of Buddhism in Ancient Vietnam? / K. W. Taylor / The Journal of Asian Studies (Vol. 77)