Lịch sử Trung Quốc thời Xuân Thu - Chiến Quốc là giai đoạn đầy biến động. Khi quyền lực của nhà Chu suy yếu, trật tự chính trị cũ dần tan rã. Các nước chư hầu liên tục mở rộng lãnh thổ, liên minh và giao chiến, tạo nên một thời kỳ cạnh tranh quyết liệt.

Nhắc đến thời kỳ này, nhiều người thường biết tới các nước và nhân vật nổi tiếng như Tề Hoàn Công, Tấn Văn Công, Sở Trang Vương hay những thế lực lớn về sau như Tần, Sở, Tề, Yên, Triệu. Tuy nhiên, bên cạnh các cường quốc ấy còn tồn tại nhiều quốc gia có quy mô nhỏ hơn nhưng giữ vị trí quan trọng trong lịch sử và Trung Sơn quốc là một trong số đó.

Trong một thời gian dài, những hiểu biết về Trung Sơn quốc chủ yếu dựa vào thư tịch cổ. Sự xuất hiện của các phát hiện khảo cổ tại Hà Bắc đã làm thay đổi đáng kể nhận thức của giới nghiên cứu về quốc gia nhỏ từng tồn tại hơn 2.000 năm trước.

Phát hiện bất ngờ từ một khu đất nông nghiệp

Tại khu vực Tam Nhữ, huyện Bình Sơn, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc công tác khảo cổ đã đưa một quần thể mộ táng thời Chiến Quốc ra ánh sáng. Phát hiện ban đầu bắt nguồn từ hoạt động canh tác và san đất của người dân địa phương. Những hiện vật có hình dáng khác thường xuất hiện dưới lớp đất khiến người dân nghi ngờ đây có thể là dấu tích khảo cổ và nhanh chóng báo cho cơ quan cổ vật.

Sau khi tiếp nhận thông tin, lực lượng chức năng tiến hành bảo vệ khu vực và tổ chức khảo sát, khai quật. Công tác khai quật kéo dài nhiều năm, qua đó phát hiện một số lượng rất lớn di vật có giá trị.

Theo Cục Văn Hóa Khảo cổ tỉnh Hà Bắc, khu mộ Trung Sơn Vương Thác là một trong những phát hiện khảo cổ quan trọng nhất liên quan đến nước Trung Sơn quốc. Tại đây đã tìm thấy nhiều hiện vật bằng đồng cùng các tác phẩm thủ công tinh xảo.

Những hiện vật này không chỉ cho thấy trình độ luyện kim và chế tác thủ công cao của Trung Sơn quốc, mà còn cung cấp thêm tư liệu trực tiếp về đời sống, nghi lễ, kiến trúc và tổ chức xã hội của quốc gia nhỏ bé này.

Lăng mộ của một vị vua từng bị lịch sử che khuất

Qua nghiên cứu, khu mộ được xác định gắn với Trung Sơn Vương Thác, một vị vua của Trung Sơn quốc thời Chiến Quốc.

Trung Sơn quốc từng là một thế lực tồn tại ở khu vực Hà Bắc ngày nay. Dù không có quy mô lãnh thổ như những cường quốc đương thời, quốc gia này có nền văn hóa đặc sắc và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Trung Nguyên.

Việc phát hiện lăng mộ cùng số lượng lớn văn vật đã giúp các nhà khảo cổ có thêm bằng chứng để phục dựng lịch sử Trung Sơn quốc.

Đặc biệt, các văn vật có khắc chữ cổ đã cung cấp nhiều thông tin mà thư tịch truyền thống không ghi chép đầy đủ. Cục Văn hóa Khảo cổ tỉnh Hà Bắc cho biết ba hiện vật được gọi là “Trung Sơn tam khí”, gồm đỉnh đồng chân sắt của Trung Sơn Vương, phương hồ đồng khắc minh văn và viên hồ đồng khắc minh văn. Những dòng minh văn này có giá trị lớn đối với việc nghiên cứu lịch sử Trung Sơn quốc, văn tự cổ và thư pháp thời Chiến Quốc. Nhờ các phát hiện này, một quốc gia từng tương đối mờ nhạt trong nhận thức phổ biến dần hiện lên với diện mạo cụ thể hơn.

“Công nghệ cao” thời Chiến Quốc thực chất là gì?

Điểm đặc biệt nhất của khu mộ không chỉ nằm ở số lượng hiện vật mà còn ở một hiện vật độc lạ được giới nghiên cứu đánh giá rất cao: Đó là bản đồ quy hoạch khu lăng mộ bằng đồng khảm vàng bạc. Đây là một tấm đồng được chế tác với những đường nét bằng kỹ thuật khảm vàng, bạc để thể hiện quy hoạch tổng thể khu lăng mộ.

Khác với những bản đồ mang tính biểu tượng đơn giản, hiện vật này thể hiện bố cục không gian với các khu vực kiến trúc được sắp xếp theo một hệ thống nhất định. Đáng chú ý hơn, bản đồ được thể hiện theo tỷ lệ 1:500, cho thấy người xưa đã sử dụng phương pháp quy hoạch có tính toán tương đối chính xác.

Theo Cục Văn hóa Khảo cổ tỉnh Hà Bắc, đây là bản quy hoạch mặt bằng thi công sớm nhất của Trung Quốc và cũng được xem là bản quy hoạch kiến trúc có tỷ lệ sớm nhất được phát hiện trên thế giới.

Chính đặc điểm này khiến hiện vật thường được ví von là một dạng “công nghệ cao” của thời Chiến Quốc. Tuy nhiên, xét dưới góc độ khoa học, đây không phải “công nghệ” theo nghĩa hiện đại mà là minh chứng cho khả năng đo đạc, thiết kế và quy hoạch kiến trúc của người cổ xưa.

Giá trị của tấm bản đồ quy hoạch lăng mộ bằng đồng nằm ở chỗ nó giúp các nhà nghiên cứu hình dung cách người Trung Sơn quy hoạch khu lăng mộ hoàng gia.

Thông qua các đường nét được khảm trên mặt đồng, bố cục các công trình trong khu vực lăng mộ được thể hiện tương đối rõ. Hiện vật vì thế không chỉ có giá trị về mặt mỹ thuật mà còn là tư liệu quan trọng đối với lịch sử kiến trúc.

Cục Văn hóa Khảo cổ tỉnh Hà Bắc nhận định bản đồ cho thấy ít nhất từ thời Chiến Quốc, người xưa đã sử dụng bản vẽ để phục vụ quá trình quy hoạch và thiết kế công trình. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử kiến trúc Trung Quốc. Nó cho thấy các công trình quy mô lớn không đơn thuần được xây dựng dựa trên kinh nghiệm truyền miệng mà đã có sự tính toán về bố cục, kích thước và vị trí.

Hàng loạt hiện vật quý hé lộ nền văn minh Trung Sơn

Ngoài bản đồ quy hoạch, khu mộ còn cung cấp nhiều hiện vật đặc sắc. Một trong số đó là bàn đồng khảm vàng bạc bốn rồng bốn phượng. Hiện vật hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Hà Bắc. Ngoài ra còn có các hiện vật như thú thần khảm bạc, chân đèn đồng 15 ngọn, các loại bình đồng và nhiều đồ dùng nghi lễ.

Những hiện vật này cho thấy kỹ thuật chế tác kim loại của Trung Sơn quốc đạt trình độ cao. Đặc biệt, kỹ thuật khảm vàng bạc tạo nên những đường trang trí tinh tế trên nền đồng, phản ánh trình độ thủ công và thẩm mỹ của tầng lớp quý tộc thời Chiến Quốc.

Giá trị lớn nhất của cuộc khai quật không nằm ở một món đồ riêng lẻ mà ở hệ thống tư liệu đồng bộ được phát hiện. Nếu chỉ dựa vào thư tịch, lịch sử Trung Sơn quốc vẫn còn nhiều khoảng trống. Nhưng khi kết hợp văn bản cổ với minh văn trên hiện vật, cấu trúc lăng mộ, đồ dùng nghi lễ và các công trình khảo cổ, giới nghiên cứu có thể tái dựng rõ hơn về quốc gia này. Cục Văn hóa Khảo cổ tỉnh Hà Bắc đánh giá các di vật tại khu mộ đã góp phần lấp đầy những khoảng trống trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa Trung Sơn.

Đặc biệt, những minh văn dài trên “Trung Sơn tam khí” cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu lịch sử, văn tự cổ và sự phát triển của thư pháp Trung Quốc thời Chiến Quốc.