Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, việc ghi nhận tổng giá trị trúng thầu lên tới hơn 55,7 tỷ đồng cùng tần suất trúng thầu liên tục tại các chủ đầu tư quen thuộc của Công ty TNHH Kiến trúc Sài Gòn BIM không phải là một hiện tượng cá biệt hiếm gặp trong bức tranh toàn cảnh về mua sắm công hiện nay. Tuy nhiên, nó lại là một trường hợp nghiên cứu điển hình vô cùng giá trị để thực tiễn quản lý soi chiếu lại trách nhiệm của những cá nhân đang nắm giữ quyền quyết định cao nhất đối với dòng vốn ngân sách Nhà nước: Các chủ đầu tư và người đứng đầu cơ quan quản lý.

Trách nhiệm tối cao thuộc về người ký duyệt

Thực tiễn hoạt động đấu thầu nhiều năm qua đã chỉ ra một sự thật rằng, đơn vị tư vấn lập hồ sơ hay bên mời thầu thực chất chỉ là những chủ thể thực thi các quy trình chuyên môn mang tính kỹ thuật. Người nắm giữ cán cân quyền lực, trực tiếp đặt bút ký quyết định phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu, phê duyệt hồ sơ mời thầu và cuối cùng là ký quyết định phê duyệt kết quả trúng thầu chính là Chủ đầu tư.

Rà soát lại tại các gói thầu mà doanh nghiệp Kiến trúc Sài Gòn BIM trúng thầu với tỷ lệ tiết kiệm "nhỏ giọt", ví dụ tiêu biểu như tại Bưu điện tỉnh Bình Phước (trúng 16/16 gói, tỷ lệ tiết kiệm 0,41%) hay tại UBND xã Bù Gia Mập cũ (trúng 4/4 gói, tỷ lệ tiết kiệm 0,97%), trách nhiệm giải trình đầu tiên, trực tiếp và cao nhất bắt buộc phải thuộc về những người đứng đầu các cơ quan, đơn vị này. Trong bối cảnh nền kinh tế quốc gia đang tập trung vốn để đầu tư cơ sở hạ tầng phát triển, đặc biệt là khi các tỉnh thành đang trong giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ, thích ứng với các quy hoạch địa giới hành chính mới, việc quản lý chặt chẽ, tiết kiệm từng đồng ngân sách Nhà nước vừa là mệnh lệnh chính trị, vừa là yêu cầu pháp lý tối thượng.

Hành lang pháp lý nghiêm khắc từ Chỉ thị của Thủ tướng

Nhận thức rõ thực trạng này, Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã phát đi một thông điệp vô cùng mạnh mẽ, mang tính bước ngoặt về việc tăng cường hiệu lực, hiệu quả, và đặc biệt là nâng cao trách nhiệm giải trình trong công tác đấu thầu. Theo đó, Chỉ thị yêu cầu các bộ ngành, địa phương, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật và trước cấp trên trực tiếp về toàn bộ kết quả đấu thầu diễn ra tại đơn vị mình quản lý.

Nhận định về hệ thống chế tài và trách nhiệm này, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) đưa ra góc nhìn: "Căn cứ theo tinh thần của Chỉ thị 12/CT-TTg và các hướng dẫn tại Công văn 5557 của Bộ Tài chính, hành lang pháp lý hiện nay không còn chỗ cho tư duy 'hạ cánh an toàn' hay lối mòn đùn đẩy trách nhiệm cho các đơn vị tư vấn đấu thầu. Khi một Chủ đầu tư quyết định đặt bút phê duyệt một kết quả đấu thầu mà ở đó các số liệu chỉ ra tỷ lệ tiết kiệm liên tục siêu thấp trong nhiều năm, chỉ duy nhất một nhà thầu quen tham gia và trúng thầu, thì Chủ đầu tư đó tuyệt đối không thể nói mình vô can hay không biết. Trách nhiệm giải trình đòi hỏi người đứng đầu phải công khai trả lời được các câu hỏi hóc búa từ cơ quan thanh tra: Tại sao một dự án sử dụng vốn Nhà nước lại không thu hút được nhiều nhà thầu tham gia cạnh tranh? Pháp luật quy định rất rõ, nếu để xảy ra tình trạng lãng phí, thất thoát nguồn vốn công do hành vi buông lỏng quản lý, thiếu kiểm tra giám sát, người đứng đầu cơ quan, đơn vị không chỉ đối mặt với các hình thức xử lý kỷ luật hành chính nghiêm khắc mà còn có thể bị cơ quan điều tra xem xét trách nhiệm hình sự về các tội danh liên quan đến vi phạm quy định quản lý kinh tế".

Để chấm dứt dứt điểm tình trạng tổ chức đấu thầu mang tính chất "hình thức", nhằm ngăn chặn từ sớm, từ xa nguy cơ biến các cuộc đấu thầu thành sân chơi riêng của một số nhà thầu quen mặt, giải pháp căn cơ và cấp bách nhất hiện nay là phải siết chặt công tác thanh tra, kiểm tra đột xuất đối với các gói thầu có dấu hiệu tỷ lệ tiết kiệm thấp bất thường. Song song với việc xử lý vi phạm, các cơ quan hữu quan cũng cần tích cực khích lệ, biểu dương các đơn vị chủ đầu tư làm tốt vai trò của mình, tạo ra được môi trường đấu thầu có tỷ lệ tiết kiệm cao, thu hút được sự cạnh tranh gay gắt từ nhiều nhà thầu độc lập. Chỉ khi hệ thống quản lý thực sự gắn chặt kết quả tiết kiệm ngân sách với năng lực điều hành, lấy đó làm thước đo đánh giá thi đua và bổ nhiệm của người đứng đầu, thì những mục tiêu minh bạch, công bằng và hiệu quả kinh tế cốt lõi của Luật Đấu thầu mới thực sự thấm sâu và đi vào đời sống thực tiễn.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.