Nhìn qua, những viên tròn màu trắng nằm chen chúc trong các hốc đá rất dễ khiến người ta liên tưởng đến một ổ trứng hay những viên ngọc trai khổng lồ. Thực chất, đây là ngọc động, một dạng cấu trúc tự nhiên hình thành trong một số hang đá vôi.

Những hình ảnh về ngọc động gần đây gây chú ý khi được ghi lại tại hang Thắng, thuộc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Hang được khảo sát trong năm 2026, dài khoảng 3 km và có hệ thống thạch nhũ lớn cùng nhiều cụm ngọc động nằm rải rác bên trong.

Ngọc động có tên tiếng Anh là cave pearl. Dù được gọi là “ngọc”, chúng không phải ngọc trai do sinh vật tạo ra và cũng không phải một loại đá quý. Thành phần chính thường là canxi cacbonat, cũng là vật chất tạo nên nhiều nhũ đá, măng đá và các cấu trúc quen thuộc khác trong hang đá vôi.

Quá trình hình thành có thể bắt đầu từ một vật rất nhỏ nằm trong hốc nước, chẳng hạn hạt cát hoặc mảnh đá. Nước thấm qua các lớp đá vôi phía trên mang theo khoáng chất hòa tan rồi nhỏ xuống hang. Trong điều kiện phù hợp, canxi cacbonat kết tủa và bám quanh vật nhỏ này.

Theo thời gian, khoáng chất tiếp tục phủ thêm từng lớp. Viên đá ban đầu nhờ đó ngày càng lớn và trở thành một viên ngọc động.

Tuy nhiên, không phải viên nào cũng tròn hoàn hảo. Hình dạng cuối cùng còn phụ thuộc vào vị trí, dòng nước và điều kiện trong hốc nơi chúng hình thành.

Một điểm khá đặc biệt là ngọc động thường không gắn chặt với nền hang như măng đá.

Nước nhỏ xuống các hốc có thể tạo ra chuyển động đủ để hạn chế khoáng chất mới kết dính viên ngọc với phần đá bên dưới. Các lớp canxi tiếp tục bồi quanh bề mặt, trong khi viên ngọc vẫn nằm rời trong hốc. Bởi vậy, nhiều cụm trông giống những viên bi hoặc quả trứng nhỏ được đặt vào các “ổ” đá tự nhiên.

Trước đây, có cách giải thích cho rằng nước nhỏ xuống khiến ngọc động liên tục lăn hoặc xoay, nhờ vậy chúng mới có hình tròn và bề mặt nhẵn. Tuy nhiên, các tài liệu về hang động hiện nay cho thấy chúng không nhất thiết phải xoay liên tục. Hình dạng tròn chủ yếu liên quan đến cách các lớp khoáng chất phát triển quanh phần lõi, còn chuyển động của nước giúp chúng không bị gắn cố định xuống đáy.

Ngọc động cũng không phải lúc nào cũng có màu trắng như những viên xuất hiện trong các hình ảnh tại hang Thắng. Tùy thành phần khoáng chất và tạp chất có trong nước, chúng có thể mang màu trắng, kem, nâu hoặc những sắc độ khác nhau. Kích thước cũng rất đa dạng, từ những hạt nhỏ cho tới các viên lớn vài centimet hoặc hơn.

Điều khiến hang Thắng đáng chú ý là số lượng ngọc động khá lớn xuất hiện cùng hệ thống thạch nhũ phong phú.

Hang có hai cửa và hai nhánh riêng biệt, chiều rộng trung bình khoảng 70 m, một số vị trí rộng hơn 100 m. Để vào bên trong, đoàn khảo sát phải đu dây xuống khoảng 20 m. Một số cột thạch nhũ trong hang được ghi nhận cao tới khoảng 50 m.

Ngoài hang Thắng, ngọc động cũng từng được ghi nhận tại những hang khác ở khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng, trong đó có Sơn Đoòng.

Giá trị của ngọc động không nằm ở việc có thể mang chúng ra ngoài như đá quý. Chúng là một phần của hệ thống hang động và là kết quả của quá trình nước, đá vôi và khoáng chất tác động lẫn nhau trong thời gian dài.