Thủy sam (Metasequoia glyptostroboides) là một trong những câu chuyện ly kỳ nhất của thực vật học thế kỷ XX. Loài thực vật này thuộc
họ Hoàng đàn (Cupressaceae), là loài duy nhất còn sống của chi Metasequoia, và ngày nay vẫn được xem là một “hóa thạch sống”.
Ảnh: wuhootimaru.co
Điều đặc biệt là các nhà khoa học đã biết đến Metasequoia trước khi biết nó vẫn còn sống. Năm 1941, nhà cổ thực vật học người Nhật Shigeru Miki nghiên cứu các hóa thạch lá và nón ở Đông Á, châu Âu và Bắc Mỹ rồi xác lập một chi mới mang tên Metasequoia. Khi ấy, người ta tin rằng những cây này đã biến mất khỏi Trái Đất từ hàng triệu năm trước.
Thế rồi câu chuyện bất ngờ rẽ sang hướng khác.
Năm 1941, một nhà lâm nghiệp Trung Quốc tên Zhan Wang phát hiện một quần thể cây kỳ lạ gần làng Moudao, nay thuộc tỉnh Hồ Bắc. Ban đầu mẫu vật được nhận nhầm là một loài khác, nhưng sau khi được các nhà thực vật học nghiên cứu, họ nhận ra đây chính là Metasequoia – chi mà khoa học chỉ biết qua hóa thạch. Đến năm 1946, phát hiện về một loài cây tưởng đã tuyệt chủng nhưng vẫn đang sinh trưởng được công bố rộng rãi.
Ảnh: gardensonline.com
Thủy sam cũng khá khác thường so với hình dung thông thường về cây lá kim. Nó là cây lá kim rụng lá: những chiếc lá mềm, nhỏ và xếp thành hai hàng trên các cành nhỏ. Mùa xuân và mùa hè, tán cây xanh tươi như nhiều loài cây thông thường; nhưng đến mùa thu, toàn bộ tán chuyển sang màu vàng cam, rồi những chiếc lá rụng xuống.
Cây có dáng hình nón rất đặc trưng, thân thẳng và có thể đạt khoảng 35 m trong điều kiện thích hợp. Nó phát triển khá nhanh, vì vậy từ vài hạt giống được thu thập ở Trung Quốc sau Thế chiến II, cây đã được đưa tới các vườn thực vật và công viên ở nhiều nơi trên thế giới. Nhà nghiên cứu Arnold Arboretum của Harvard từng phân phối hàng trăm gói hạt giống tới các cơ sở nghiên cứu và vườn thực vật, góp phần quan trọng vào việc đưa loài cây này trở lại các bộ sưu tập thực vật toàn cầu.
Ảnh: semena-sveta
Nhưng nghịch lý vẫn còn đó: một loài cây được cứu khỏi “tuyệt chủng” trong phòng thí nghiệm và công viên lại vẫn bị đe dọa trong tự nhiên. Metasequoia glyptostroboides hiện được IUCN xếp loại Nguy cấp (Endangered); quần thể tự nhiên của nó có phạm vi rất hẹp ở miền trung nam Trung Quốc.
Có lẽ vì thế, thủy sam không chỉ là một loài cây hiếm. Nó giống như một bức thư gửi từ quá khứ địa chất: hóa thạch nói rằng nó đã từng tồn tại, còn những thân cây sống ngày nay chứng minh rằng lịch sử đôi khi vẫn giữ lại những điều tưởng như đã biến mất.