Có những vùng đất gắn với một biến cố lịch sử nào đó, theo thời gian, được phủ thêm những lớp ký ức, niềm tin và huyền thoại của nhiều thế hệ. Lam Kinh, vùng đất gắn với Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, là một trường hợp đặc biệt như thế. Ở đây, huyền thoại dường như trở thành một cách khác để cộng đồng ghi nhớ lịch sử.

Lam Kinh của những truyền thuyết về Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Về phương diện sử liệu, Lam Kinh trước hết là một địa danh có vị trí đặc biệt trong lịch sử nhà Lê. Lam Sơn là quê hương của Lê Lợi, nơi cuộc khởi nghĩa chống quân Minh được phát động năm 1418. Sau khi giành thắng lợi và lên ngôi, Lê Lợi cho xây dựng Lam Kinh, còn gọi là Tây Kinh, đối ứng với Đông Kinh. Năm 1433, Lê Thái Tổ qua đời và được an táng tại Vĩnh Lăng. Từ đó, Lam Kinh dần trở thành khu sơn lăng của triều Lê sơ, nơi an táng và thờ phụng các vua, hoàng hậu cùng hoàng tộc.

Những dấu tích vật chất còn lại khiến phần lịch sử ấy trở nên đặc biệt cụ thể. Hệ thống điện, thái miếu, sân rồng, đường thần đạo, lăng mộ và bia ký cho thấy Lam Kinh từng là một quần thể kiến trúc có quy mô lớn. Đặc biệt, bia Vĩnh Lăng dựng năm 1433, ghi lại thân thế và sự nghiệp của vua Lê Thái Tổ, là một trong những nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu về vị vua khai sáng triều Lê. Hiện Lam Kinh có 5 bia được công nhận là bảo vật quốc gia, trong đó bia Vĩnh Lăng là một hiện vật tiêu biểu.

Bia Vĩnh Lăng ở Cố đô Lam Kinh. Ảnh: Quốc Lê.

Nhưng bên cạnh một Lam Kinh của những di sản lịch sử còn được bảo tồn, còn có một Lam Kinh khác: Lam Kinh của những truyền thuyết về Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Không phải ngẫu nhiên mà Lê Lợi trở thành một trong những nhân vật lịch sử được dân gian hóa mạnh mẽ nhất trong văn học truyền miệng Việt Nam. Những câu chuyện về ông không chỉ kể lại chiến trận, mà còn đưa vào đó những dấu hiệu của “thiên mệnh”: thanh gươm thần có chữ “Thuận Thiên”, những lời thề trước trời đất, những giấc mộng, sự xuất hiện của các nhân vật thần linh hay những cuộc thoát hiểm kỳ lạ. Các nghiên cứu về truyền thuyết Lam Sơn cho thấy hệ thống chuyện kể về Lê Lợi rất phong phú, trong đó có cả những câu chuyện về gươm thần, ấn báu, các địa danh và những nhân vật được dân gian thiêng hóa.

Nổi tiếng nhất tất nhiên là chuyện Lê Lợi nhận được gươm thần rồi sau khi đánh thắng quân Minh lại hoàn trả gươm cho thần Kim Quy. Câu chuyện này về mặt lịch sử không thể được xem như một sự kiện đã được kiểm chứng bằng sử liệu theo nghĩa hiện đại. Nhưng nếu chỉ coi nó là một câu chuyện “không có thật”, chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất: ý nghĩa văn hóa của nó.

Thanh gươm trao cho Lê Lợi là biểu tượng của chính nghĩa và sự ủy thác. Chữ “Thuận Thiên” không đơn thuần nói rằng người cầm gươm có sức mạnh, mà khẳng định cuộc kháng chiến được đặt trong một trật tự đạo lý lớn hơn cá nhân. Đến khi đất nước thái bình, gươm được trả lại. Người anh hùng không còn cần đến vũ khí thiêng nữa. Huyền thoại vì thế tạo ra một vòng tròn: nhận mệnh để cứu nước, hoàn trả mệnh khi chiến tranh kết thúc. Nghiên cứu về truyền thuyết Lê Lợi cũng chỉ ra rằng mô-típ “thiên mệnh” có vai trò quan trọng trong việc xây dựng hình tượng vị thủ lĩnh từ một hào trưởng địa phương trở thành vị vua chính thống.

Không gian cổ kính ở Cố đô Lam Kinh. Ảnh: Quốc Lê.

Ký ức lịch sử được dân gian hóa và trở thành huyền thoại

Điều đáng chú ý là truyền thuyết Lam Sơn không chỉ tìm cách biến Lê Lợi thành một nhân vật siêu phàm. Nhiều câu chuyện lại khiến ông trở nên gần gũi hơn với con người. Có chuyện kể về những năm tháng nghĩa quân bị truy đuổi, thiếu lương thực, phải dựa vào dân chúng và thiên nhiên để tồn tại. Có những nhân vật vô danh hoặc ít được biết đến trong chính sử xuất hiện như những người che chở, cứu giúp nghĩa quân. Một số địa danh trong vùng cũng được dân gian gắn với những câu chuyện về cuộc khởi nghĩa.

Đó là điểm làm cho ranh giới giữa lịch sử và huyền thoại ở Lam Kinh trở nên đặc biệt mong manh. Một địa danh có thể bắt đầu từ một sự kiện lịch sử, sau đó được kể lại, thêm thắt, biểu tượng hóa và cuối cùng trở thành một phần của ký ức cộng đồng. Truyền thuyết không nhất thiết phải được đọc như một bản ghi chép sự kiện. Nó có thể được đọc như cách người dân lý giải vì sao một con người có thể tập hợp được lòng người, vì sao một cuộc khởi nghĩa có thể vượt qua những năm tháng tưởng như không thể tồn tại, và vì sao một vị vua sau khi mất lại trở thành nhân vật thiêng trong ký ức địa phương.

Ngay cả cảnh quan Lam Kinh cũng góp phần tạo nên cảm giác ấy. Điện Lam Kinh nằm trong một không gian núi, sông, hồ, cây cối được bố trí hài hòa theo quan niệm địa lý – phong thủy phương Đông. Các công trình không đơn giản tách biệt khỏi thiên nhiên mà hòa vào cảnh quan xung quanh. Chính sự kết hợp giữa kiến trúc, lăng tẩm, cây cổ thụ, nguồn nước và núi đồi khiến Lam Kinh dễ được cảm nhận như một không gian thiêng hơn là một di tích lịch sử đơn thuần.

Có lẽ vì vậy, đến Lam Kinh, người ta không chỉ đứng trước những gì còn lại của thế kỷ XV. Người ta còn đứng trước cách các thế hệ sau đã tưởng tượng, kể lại và thiêng hóa thế kỷ XV ấy.

Điều quan trọng là không nên dùng huyền thoại để thay thế lịch sử, nhưng cũng không nên dùng lịch sử để phủ nhận giá trị của huyền thoại. Một thanh gươm thần có thể không phải là một hiện vật lịch sử; nhưng câu chuyện về thanh gươm lại là một hiện tượng văn hóa có thật. Một lời sấm có thể không thể kiểm chứng; nhưng việc nhiều thế hệ tin và kể lại nó lại là một sự kiện đáng nghiên cứu. Một địa danh có thể không mang chính xác ý nghĩa mà truyền thuyết gán cho nó; nhưng truyền thuyết ấy cho chúng ta biết cộng đồng đã nhìn nhận vùng đất và nhân vật lịch sử như thế nào.

Lam Kinh vì thế không chỉ là nơi nhà Lê để lại cung điện, lăng mộ và bia đá. Đó còn là nơi ký ức lịch sử được dân gian hóa và trở thành huyền thoại. Chính sự đan xen ấy làm nên sức sống đặc biệt của di tích: lịch sử cung cấp những con người và sự kiện; còn huyền thoại trao cho chúng một đời sống kéo dài vượt khỏi thời đại đã sản sinh ra chúng.

Có thể 6 thế kỷ sau, điều đáng nhớ nhất ở Lam Kinh không phải là việc chúng ta có thể phân định tuyệt đối đâu là lịch sử, đâu là huyền thoại. Quan trọng hơn, chính sự tồn tại song song của cả hai cho thấy một điều: lịch sử của một dân tộc không chỉ được lưu giữ trong sách sử và bia đá, mà còn sống trong những câu chuyện mà con người kể cho nhau qua nhiều thế hệ.

---------------------

Tài liệu tham khảo:

Dạng thức truyền thuyết gắn với anh hùng dân tộc Lê Lợi trên đất xứ Thanh / Hà Đình Hùng / Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật.

Lam Kinh từ lịch sử đến huyền thoại / Tô Đình Tuấn / Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật.