Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, việc thiết lập các hạn mức tài chính trong Luật Đấu thầu và các Nghị định hướng dẫn là công cụ quản lý nhằm phân luồng dự án một cách khoa học. Đối với công trình hạ tầng nông thôn quy mô nhỏ, cơ chế "chỉ định thầu rút gọn" giúp tinh gọn thủ tục, đẩy nhanh tiến độ dân sinh. Tuy nhiên, thực hiện đúng luật về hình thức không đồng nghĩa với việc chủ đầu tư được phép buông lỏng đàm phán tài chính, làm xói mòn hiệu quả nguồn vốn.

Đúng quy trình hình thức, khuyết thiếu tính cạnh tranh

Kiểm chứng dữ liệu tại 04 gói thầu trọng điểm phê duyệt trong tháng 5/2026 do Văn phòng HĐND và UBND xã Hoài Đức, Phòng Kinh tế xã Trà Tân, Văn phòng HĐND và UBND xã Đức Linh làm chủ đầu tư, tất cả đều áp dụng "Chỉ định thầu rút gọn". Căn cứ điểm e khoản 2 Điều 78 và khoản 2 Điều 80 Nghị định 214/2025/NĐ-CP, hạn mức chỉ định thầu xây lắp là không quá 2 tỷ đồng.

Mức giá dự toán của các gói thầu Ngọc Công thi công lần lượt: Gói mương thoát nước 23/3 xã Hoài Đức (818 triệu đồng); Gói mương thoát nước 30/4 xã Hoài Đức (1,07 tỷ đồng); Gói cổng trụ sở Đảng ủy xã Trà Tân (1,02 tỷ đồng); Gói đường nội đồng xã Đức Linh (1,91 tỷ đồng). Dữ liệu này minh chứng về mặt hành chính, các quyết định vẫn neo an toàn dưới trần hạn mức 2 tỷ đồng của Chính phủ.

Song, câu chuyện đáng bàn nằm ở tính cạnh tranh, công bằng và hiệu quả kinh tế – những nguyên tắc xương sống của hoạt động mua sắm công theo Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15. Bằng cách ưu tiên tối đa chỉ định thầu rút gọn, các chủ đầu tư đã trao toàn quyền đàm phán cho Ngọc Công, bỏ qua quy trình mời thầu rộng rãi. Hậu quả nhãn tiền là ngân sách nhà nước – phải chịu thiệt thòi khi tỷ lệ tiết kiệm chỉ ở mức "nhỏ giọt" và rập khuôn khó tin.

Hiện tượng "đồng phục giá" và tỷ lệ tiết kiệm chạm đáy

Dữ liệu trích xuất phản ánh rõ nét hệ quả của việc thiếu vắng môi trường cạnh tranh. Tại Gói thầu mương thoát nước đường 23/3 (xã Hoài Đức), giá gói thầu là 818.351.913 đồng. Sau "thương thảo", giá trúng thầu chốt 801.984.875 đồng, tiết kiệm 2%.

Sự trùng hợp lạ lùng xuất hiện tại Gói thầu mương thoát nước đường 30/4 (xã Hoài Đức). Dự toán 1.077.678.368 đồng, trúng thầu 1.056.124.801 đồng, tỷ lệ tiết kiệm chính xác đến từng số thập phân ở mức 2%. Kịch bản "đồng phục giá" này dường như đã được định hình sẵn cho các gói thầu của Ngọc Công.

Tại xã Trà Tân, gói thầu xây cổng trụ sở Đảng ủy giá 1.024.648.126 đồng, sau đàm phán chốt 1.002.779.689 đồng, giảm 2,13%. Tương tự, gói thầu "khủng" nhất 1,91 tỷ đồng tại xã Đức Linh được trao tay với giá 1,86 tỷ đồng, tiết kiệm cũng chỉ ở mức 2,54%.

Toàn bộ dải tiết kiệm dao động từ 2% đến 2,54% đều rơi vào ngưỡng "thấp" theo mức tiết kiệm chung của thị trường, đi ngược bài toán tối ưu hóa chi phí đầu tư công giữa bối cảnh ngân sách tự cân đối cần thắt lưng buộc bụng.

Góc nhìn pháp lý: Có hay không việc đàm phán mang tính thủ tục?

Phân tích bản chất sự việc, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) đánh giá sắc bén: "Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và Nghị định 214/2025/NĐ-CP trao công cụ cho phép chủ đầu tư sử dụng quyền chỉ định thầu dưới ngưỡng 2 tỷ đồng. Tuy nhiên, quy định trao quyền không đồng nghĩa với sự tùy tiện trong đàm phán gây bất lợi cho ngân sách. Trách nhiệm thương thảo để đạt mức giá tối ưu hoàn toàn đặt lên vai đơn vị mời thầu".

Luật sư Nguyễn Văn Lập nhấn mạnh thêm: "Việc một nhà thầu thân quen ngoại tỉnh liên tục trúng dự án với tỷ lệ tiết kiệm xoay quanh mốc 2% cho thấy quá trình đàm phán mang nặng tính hình thức đối phó. Tỷ lệ giảm giá trùng khớp chính xác 2,00% ở các dự án kỹ thuật khác nhau là điều cực kỳ hiếm gặp nếu diễn ra đàm phán thực chất. Thực trạng hồ sơ 'đúng quy trình' nhưng 'trống rỗng hiệu quả kinh tế' là một biến tướng tinh vi nguy cơ gây lãng phí nguồn lực".

Thực tế giải ngân cho thấy, nguồn vốn hàng tỷ đồng được giao khoán thông qua quy trình khép kín "một mình một ngựa" và mang về thặng dư thấp đang là hồi chuông cảnh báo khẩn thiết về năng lực quản lý dự án cấp cơ sở.

Báo Tri thức và Cuộc sống sẽ tiếp tục thông tin./.

[Kỳ 3:] Trách nhiệm chủ đầu tư cấp cơ sở tại Lâm Đồng các dự án có dấu hiệu thiếu cạnh tranh.