Khi một ngôi mộ 4.000 năm tuổi gần Stonehenge được khai quật vào năm 1801, các nhà khảo cổ tin rằng người bên trong là một người đàn ông. Họ dựa vào những món đồ quý được chôn cùng, trong đó có các công cụ liên quan đến nghề chế tác vàng. Niềm tin này tồn tại hơn 200 năm, cho đến khi DNA cổ đại cho thấy sự thật hoàn toàn khác: người thợ kim hoàn ấy là một phụ nữ.
Đây không phải trường hợp duy nhất khiến các nhà khoa học phải xem lại cách họ nhìn về phụ nữ thời tiền sử. Trong hơn một thập kỷ qua, sự phát triển của công nghệ phân tích DNA cổ đại đã đem đến hàng loạt bằng chứng mới, cho thấy phụ nữ từng giữ những vị trí mà khảo cổ học trước đây thường mặc định dành cho nam giới.
Một trong những trường hợp nổi tiếng nhất xảy ra tại Birka, Thụy Điển. Một ngôi mộ được phát hiện từ thế kỷ 19 chứa đầy vũ khí và những vật dụng liên quan đến chiến đấu. Vì thế, người nằm trong mộ được cho là một chiến binh nam, thậm chí có thể là một thủ lĩnh.
Đến năm 2017, phân tích DNA cho thấy hài cốt thực chất thuộc về một phụ nữ. Phát hiện này từng gây tranh luận, bởi một số người khó tin rằng một phụ nữ có thể giữ vị trí chiến binh hoặc lãnh đạo trong xã hội Viking. Tuy nhiên, những bằng chứng di truyền sau đó đã củng cố kết luận ban đầu.
Quan niệm cho rằng xã hội tiền sử chủ yếu do nam giới thống trị thực ra chỉ trở nên phổ biến từ cuối thế kỷ 19. Trong nhiều thập kỷ, nếu một phụ nữ được chôn cùng trang sức hay đồ vật quý, các nhà khảo cổ thường cho rằng đó là cách người chồng thể hiện sự giàu có, thay vì xem những món đồ ấy là dấu hiệu địa vị của chính người phụ nữ.
Năm 2025, gần 50 nhà khoa học nghiên cứu DNA từ một trong những khu định cư nông nghiệp lâu đời nhất vùng Anatolia, có niên đại khoảng 7.000-6.000 năm trước Công nguyên. Kết quả cho thấy các tập tục mai táng tại đây ưu tiên con gái và hậu duệ nữ, gợi ý rằng dòng họ và quyền thừa kế có thể từng được duy trì qua phía người mẹ.
Bằng chứng về dòng dõi theo phía người mẹ cũng xuất hiện ở châu Âu thời Đồ sắt. Nghiên cứu năm 2024 của Viện Nhân chủng học Tiến hóa Max Planck cho thấy một cộng đồng ở Đức từng truyền dòng họ và quyền lực qua phụ nữ. Riêng tại Yorkshire, các nhà nghiên cứu đã lần theo một dòng dõi theo mẹ kéo dài tới 13 thế hệ.
Tuy nhiên, những phát hiện này không có nghĩa phụ nữ ở mọi xã hội tiền sử đều nắm quyền. Các cộng đồng thời Đồ đồng trên quần đảo Orkney cho thấy dòng dõi được truyền qua nam giới và phụ nữ thường rời cộng đồng của mình sau khi kết hôn.
Các cộng đồng thời tiền sử thường nhỏ, sống tách biệt ở những vùng thung lũng, ven biển hay bán đảo khác nhau. Mỗi nơi có thể hình thành những quy tắc riêng về gia đình, tài sản, quyền lực và vai trò của nam nữ. Khi ngày càng nhiều bộ hài cốt được giải mã bằng DNA, bức tranh về quá khứ đang dần hiện ra với nhiều sắc thái hơn.
