Trong lịch sử Trung Quốc, Tần Thủy Hoàng là một trong những nhân vật kiệt xuất nhất, vừa là nhà chính trị, nhà quân sự, vừa là nhà cải cách vĩ đại. Ông tên thật là Doanh Chính, con trai của Tần Trang Tương Vương. Sau này, ông trở thành vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Hoa, trị vì từ năm 246 TCN đến năm 210 TCN.

Năm 13 tuổi, Doanh Chính lên ngôi Tần vương. Đến năm 22 tuổi, ông chính thức nắm quyền điều hành triều chính sau lễ đội mũ trưởng thành. Sau khi tự mình chấp chính, ông từng bước loại bỏ thế lực của Lã Bất Vi và những phe cánh đối lập. Dù bị thất thế và bị đày đi, Lã Bất Vi vẫn còn ảnh hưởng lớn trong nước Tần. Mãi đến năm 235 TCN, Lã Bất Vi uống thuốc độc tự sát. Từ đó, Doanh Chính hoàn toàn nắm trọn quyền lực trong tay.

Sau khi củng cố quyền lực, Tần Thủy Hoàng nuôi chí lớn thống nhất thiên hạ. Ước mơ ấy nhanh chóng trở thành hiện thực. Năm 230 TCN, nước Hàn bị diệt. Năm 228 TCN, nước Triệu thất thủ. Tiếp đó, Ngụy bị diệt năm 225 TCN, Sở năm 223 TCN, Yên năm 222 TCN. Cuối cùng, năm 221 TCN, nước Tề đầu hàng. Sáu nước bị thôn tính, Trung Quốc lần đầu tiên được thống nhất dưới một triều đại duy nhất: nhà Tần.

Sau khi thống nhất thiên hạ, Tần Thủy Hoàng tiến hành hàng loạt cải cách sâu rộng. Ông thiết lập chế độ quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc. Ở trung ương, các chức quan như Thừa tướng, Thái úy và Ngự sử đại phu được phân công quản lý hành chính, quân sự và giám sát quan lại. Hệ thống này đặt nền móng cho mô hình quản trị của các triều đại phong kiến về sau.

Về đối ngoại, đế quốc Tần vẫn phải đối mặt với mối đe dọa lớn từ Hung Nô ở phương Bắc. Để chống lại các cuộc xâm nhập của dân du mục, Tần Thủy Hoàng ra lệnh nối liền và xây dựng trường thành. Công trình khổng lồ này được thi công bởi hàng trăm nghìn dân phu, tù nhân và binh lính. Rất nhiều người đã bỏ mạng trong quá trình xây dựng.

Ngoài ra, Tần Thủy Hoàng còn cho đào kênh Linh Cừ để nối liền các hệ thống sông ngòi, tạo thuận lợi cho giao thông và vận chuyển quân lương. Những cuộc nam chinh bắc phạt đã mở rộng lãnh thổ, đưa các vùng Lĩnh Nam, Tây Nam và nhiều khu vực biên cương vào bản đồ đế quốc Tần, hình thành nên một quốc gia đa dân tộc rộng lớn.

Mặc dù có công lao to lớn trong việc thống nhất đất nước, Tần Thủy Hoàng cũng nổi tiếng là người hết sức mê tín. Ông tin vào học thuyết “Ngũ đức chung thủy”, cho rằng nhà Tần thuộc hành Thủy, còn nhà Chu thuộc hành Hỏa; Thủy khắc Hỏa, vì thế nhà Tần có thiên mệnh thay thế nhà Chu để cai trị thiên hạ.

Càng về cuối đời, nỗi lo sợ cái chết càng ám ảnh vị hoàng đế này. Dù nắm trong tay quyền lực tối cao, Tần Thủy Hoàng vẫn không thể thoát khỏi quy luật sinh lão bệnh tử. Vì thế, ông say mê tìm kiếm thuốc trường sinh bất lão, nhiều lần sai người đi khắp nơi cầu tiên, luyện đan.

Theo ghi chép chính sử, vào năm 210 TCN, trong chuyến tuần du phương Đông lần thứ năm, Tần Thủy Hoàng lâm bệnh nặng khi đi đến Sa Khâu. Sau đó, ông qua đời tại đây, hưởng thọ 49 tuổi.

Có nhiều giả thuyết xoay quanh cái chết của ông. Một số cho rằng ông chết vì bệnh tật do tuổi tác và làm việc quá sức. Nhiều học giả hiện đại lại nghi ngờ rằng nguyên nhân có thể là ngộ độc thủy ngân. Bởi các loại “thuốc trường sinh” mà ông sử dụng thường chứa thủy ngân, vốn được các phương sĩ thời đó tin là linh dược. Dùng lâu ngày, chất độc này có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe, thậm chí dẫn đến tử vong.

Những lời đồn cho rằng Triệu Cao và Lý Tư đầu độc hoặc trực tiếp hại chết Tần Thủy Hoàng hiện không có bằng chứng xác thực. Đây phần lớn là suy đoán dân gian. Tuy nhiên, sau khi ông qua đời, Triệu Cao và Lý Tư quả thực đã lợi dụng tình thế để thao túng triều chính.

Họ bí mật che giấu cái chết của hoàng đế, giả mạo chiếu thư, ép thái tử Phù Tô tự sát, rồi đưa Hồ Hợi lên ngôi, tức Tần Nhị Thế. Để tránh việc cái chết của hoàng đế bị phát hiện quá sớm, đoàn xa giá vẫn tiếp tục hành trình như thể Tần Thủy Hoàng còn sống.

Do thời tiết mùa hè nóng bức, thi thể bắt đầu phân hủy. Để che giấu mùi tử khí, người ta phải chất đầy cá ươn lên xe đi cùng đoàn. Đây là một chi tiết nổi tiếng trong sử sách. Sau khi trở về Hàm Dương, thi hài của Tần Thủy Hoàng mới được an táng tại lăng mộ đã xây dựng từ trước.

Cái chết của Tần Thủy Hoàng đánh dấu sự khởi đầu cho sự sụp đổ nhanh chóng của đế quốc Tần. Chỉ vài năm sau, nhà Tần diệt vong. Dù triều đại tồn tại ngắn ngủi, những cải cách và di sản mà Tần Thủy Hoàng để lại đã có ảnh hưởng sâu sắc đến lịch sử Trung Quốc suốt hơn hai nghìn năm sau đó.