Nếu nhắc đến các nền văn minh cổ đại của châu Mỹ, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến Maya, Aztec hay Inca. Nhưng lịch sử lại có một bất ngờ lớn hơn: Caral, một thành phố cổ nằm trong thung lũng Supe của Peru, đã tồn tại từ khoảng 5.000 năm trước – rất lâu trước khi những nền văn minh ấy xuất hiện.
Ảnh: sirocomag
Theo UNESCO, Caral-Supe là trung tâm của nền văn minh cổ xưa nhất được biết đến ở châu Mỹ. Thành phố rộng khoảng 626 ha, nổi bật với những kim tự tháp đồ sộ, quảng trường tròn chìm và các công trình bằng đá, đất được quy hoạch với mức độ phức tạp đáng kinh ngạc.
Điều khiến Caral đặc biệt là niên đại của nó. Khi người Caral đang xây dựng những công trình nghi lễ khổng lồ ở Nam Mỹ, Ai Cập cổ đại cũng đang bước vào thời kỳ hình thành các nhà nước đầu tiên. Caral phát triển gần như đồng thời với những trung tâm văn minh lớn ở Ai Cập và Lưỡng Hà, nhưng hoàn toàn độc lập với thế giới Cựu Thế giới.
Ảnh: ansa
Thành phố có ít nhất sáu cấu trúc kim tự tháp lớn, bên cạnh những khu dân cư, công trình nghi lễ và quảng trường. Một trong những đặc điểm ấn tượng nhất là các quảng trường tròn được xây chìm xuống mặt đất, có thể đã đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động nghi lễ và cộng đồng.
Nhưng Caral không chỉ là câu chuyện về những kim tự tháp. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy bằng chứng về một xã hội có tổ chức cao, với sự phân công lao động, hoạt động thương mại và hệ thống quản lý xã hội. Một phát hiện đặc biệt đáng chú ý là quipu – hệ thống dây và nút thắt dùng để ghi nhận thông tin, sau này trở thành một phương thức nổi tiếng của các nền văn minh Andes.
Ảnh: zonacaral.gob
Điều thú vị hơn nữa là Caral không nằm giữa một vùng đất màu mỡ theo cách chúng ta thường tưởng tượng về một nền văn minh cổ đại. Thành phố nằm trên một vùng đất khô cằn nhìn xuống thung lũng Supe xanh tươi. Người Caral dường như đã kết hợp nguồn tài nguyên từ nông nghiệp trong thung lũng với nguồn hải sản từ vùng ven biển, tạo nên một nền kinh tế đủ mạnh để duy trì các thành phố và công trình quy mô lớn.
Caral được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới vào năm 2009. Điều kỳ lạ là một thành phố từng có thể là trung tâm của một xã hội phức tạp như vậy lại không để lại những văn bản chữ viết theo nghĩa quen thuộc. Vì thế, mỗi kim tự tháp, quảng trường, vật dụng hay sợi dây thắt nút đều giống như một mảnh ghép giúp chúng ta phục dựng câu chuyện về những con người đã sống ở đây cách nay nửa vạn năm.
Có lẽ Caral nhắc chúng ta rằng lịch sử văn minh nhân loại không chỉ được viết ở Ai Cập, Lưỡng Hà hay Trung Quốc. Ở một thung lũng khô cằn bên kia thế giới, một nền văn minh hoàn toàn độc lập cũng đã tìm ra cách xây dựng thành phố, tổ chức xã hội và tạo nên những công trình đủ sức khiến con người ngày nay kinh ngạc.
![[GALLERY] Tận thấy Porsche 911 Turbo S 992.2 đầu tiên về Việt Nam, hơn 19 tỷ](https://cdn.kienthuc.net.vn/images/-x20Qq6IwiLBPeYKWA9kmS2dAZH31fV3UWISz2JPDy1i4OGTcs-jy79VTT9ZrWYE/10-8490.jpg.avif)
