Trong phần lớn lịch sử nghiên cứu tiến hóa loài người, khi nhắc đến các loài thuộc chi Homo gần gũi nhất, giới khoa học thường chỉ tập trung vào người Neanderthal và người đứng thẳng (Homo erectus). Thế nhưng năm 2010, việc giải mã ADN từ một mẩu xương ngón tay tìm thấy trong hang Denisova ở vùng Siberia, Nga đã mở ra một chương hoàn toàn mới cho cây phả hệ của con người hiện đại. Kết quả cho thấy chủ nhân của mẫu xương không thuộc bất kỳ loài người nào đã biết, mà là một nhóm người cổ hoàn toàn khác, ngày nay được gọi là người Denisovan.

Ảnh: explorersweb

Điều đặc biệt là Denisovan được phát hiện trước hết nhờ di truyền học chứ không phải nhờ bộ xương hoàn chỉnh. Trong nhiều năm, các nhà khoa học chỉ có vài mảnh xương, một số chiếc răng và gần đây là một phần xương hàm được tìm thấy trên cao nguyên Tây Tạng. Dù số lượng hóa thạch rất ít, ADN cổ đã cung cấp lượng thông tin khổng lồ về nguồn gốc và mối quan hệ của họ với các nhóm người khác.

Ảnh: arstechnica

Các nghiên cứu cho thấy Denisovan và người Neanderthal có chung tổ tiên, sau đó tách thành hai nhánh riêng khoảng 400.000–500.000 năm trước. Trong khi Neanderthal chủ yếu sinh sống ở châu Âu và Tây Á, Denisovan dường như phân bố rộng hơn về phía Đông Á và có thể cả Đông Nam Á. Dấu vết ADN của họ vẫn còn tồn tại ở nhiều người hiện đại, đặc biệt là cư dân Melanesia, Papua New Guinea, thổ dân Australia và một số dân tộc ở Philippines, nơi tỷ lệ ADN Denisovan có thể đạt tới khoảng 3–6%.

Ảnh: livescience

Một trong những phát hiện thú vị nhất là Denisovan đã để lại những "món quà di truyền" giúp con người thích nghi với môi trường. Chẳng hạn, người Tây Tạng ngày nay mang một biến thể của gen EPAS1 có nguồn gốc từ người Denisovan, giúp cơ thể sử dụng oxy hiệu quả hơn trong điều kiện không khí loãng ở độ cao trên 4.000 mét. Đây là một trong những ví dụ rõ ràng nhất về việc sự lai tạp giữa các nhóm người cổ đã góp phần vào quá trình tiến hóa của con người hiện đại.

Những nghiên cứu gần đây còn cho thấy Denisovan có thể không phải là một quần thể đồng nhất. Dữ liệu ADN hé lộ sự tồn tại của nhiều nhóm Denisovan khác nhau, thích nghi với các môi trường từ vùng núi lạnh giá Siberia đến các khu rừng nhiệt đới Đông Nam Á. Điều đó cho thấy phạm vi phân bố của họ rộng hơn nhiều so với những gì các nhà khoa học từng hình dung.

Một phát hiện gây chú ý khác là bộ xương mang ký hiệu "Denny", tìm thấy trong hang Denisova. Phân tích ADN cho thấy cá thể này có mẹ là người Neanderthal và cha là người Denisovan, chứng minh hai nhóm người cổ không chỉ gặp gỡ mà còn sinh con với nhau. Điều này cũng phù hợp với bằng chứng rằng tổ tiên của Homo sapiens đã nhiều lần giao phối với cả Neanderthal lẫn Denisovan khi di cư khỏi châu Phi.

Đến nay, diện mạo chính xác của người Denisovan vẫn còn là một bí ẩn vì hóa thạch quá ít. Tuy nhiên, mỗi phát hiện mới đang dần lấp đầy khoảng trống trong lịch sử tiến hóa của loài người. Từ một mẩu xương nhỏ bé trong hang động Siberia, Denisovan đã trở thành một trong những khám phá khảo cổ và di truyền học quan trọng nhất của thế kỷ XXI, nhắc chúng ta rằng lịch sử loài người phức tạp và đa dạng hơn rất nhiều so với những gì từng được biết đến.