Lần đầu tiên, các nhà khảo cổ học đã phân tích các mẫu răng thuộc các bộ hài cốt được phát hiện sâu trong một hệ thống hang động ở Nam Phi. Kết quả kiểm tra cho thấy họ là người Homo naledi - họ hàng bí ẩn của loài người hiện đại (Homo sapiens) - sống cách đây khoảng 300.000 năm. Kết quả kiểm tra cho thấy tất cả thi hài đều là nữ giới.

Từ năm 2013, Lee Berger - nhà thám hiểm thường trú của National Geographic - đứng đầu dự án Rising Star, dự án đã phát hiện ra gần hai chục bộ hài cốt của người Homo naledi trong một hệ thống hang động ngầm nằm ở độ sâu khoảng 30m trong "Cái nôi của loài người" - một Di sản Thế giới được UNESCO công nhận nằm cách Johannesburg, Nam Phi khoảng 40 km về phía Tây Bắc.

Homo naledi có kích thước não chỉ bằng 1/3 so với người hiện đại và nổi tiếng với khả năng leo cây. Khuôn mặt, bàn tay và chi dưới của họ khá giống người hiện đại. Vào năm 2023, nhóm nghiên cứu thuộc dự án Rising Star cho rằng người Homo naledi có thể đã sử dụng lửa trong hang động. Đến năm 2025, họ thông báo loài người này đã thực hiện việc chôn cất người chết có chủ ý - hành vi phức tạp không ngờ tới đối với một họ hàng của người hiện đại có bộ não nhỏ.

Nghiên cứu mới về răng của người Homo naledi được công bố ngày 24/6 trên tạp chí Cell đã góp phần củng cố phát hiện của các chuyên gia thuộc dự án Rising Star về việc hang động - nơi phát hiện các bộ hài cốt - từng được sử dụng làm địa điểm chôn cất.

Cụ thể, nhóm chuyên gia quốc tế đã nghiên cứu 20 chiếc răng đến từ các bộ hài cốt của người Homo naledi bằng phương pháp tiên tiến. Nhóm nghiên cứu tập trung vào gene amelogenin (AMEL), mã hóa các protein trong men răng và có sự khác biệt theo giới tính. Trong khi biến thể gene có tên AMELX được tìm thấy ở cả nam và nữ, một biến thể khác là AMELY chỉ được ghi nhận ở nam giới.

Trong quá trình phân tích răng của người Homo naledi, nhóm nghiên cứu không tìm thấy protein AMELY mà chỉ thấy rất nhiều AMELX, cho thấy tất cả các bộ hài cốt đều là nữ giới. Kết quả này khiến các chuyên gia khá bất ngờ bởi vì chưa từng tìm thấy nghĩa địa cổ đại nào của con người chỉ có hài cốt nữ giới.

"Theo tôi, lý do khả thi nhất cho việc này là do sự chọn lọc văn hóa sau khi chết để chôn cất theo giới tính. Có nhiều xã hội loài người trong quá khứ có tập tục chôn cất riêng biệt theo giới tính", đồng tác giả nghiên cứu John Hawks tại Đại học Wisconsin-Madison. Ông cho biết thêm các bộ hài cốt của người Homo naledi "lâu đời hơn bất kỳ địa điểm chôn cất nào của người Neanderthal hoặc người hiện đại đã biết và thật đặc biệt khi tất cả thi hài đều là phụ nữ".

Ngoài phát hiện trên, nhóm nghiên cứu còn xác định được người Homo naledi chia sẻ một biến thể gene với Paranthropus robustus - một họ hàng của người hiện đại với khuôn mặt và hàm răng lớn sống ở Nam Phi khoảng 1 - 2 triệu năm trước.

Kết quả kiểm tra 4 thi hài của người Paranthropus robustus vào năm 2025 cho thấy có cá thể thuộc loài người này và Homo naledi có chung một biến thể gene liên quan đến sản xuất collagen, khác với các gene được tìm thấy ở người hiện đại, người Neanderthal và người Denisovan.

Các chuyên gia hy vọng phát hiện mới sẽ mở đường cho nhiều nghiên cứu khác nhằm giải mã những bí ẩn về các họ hàng cổ đại của người hiện đại trong thời gian tới.