Tại vùng Dâu, Luy Lâu, nay thuộc Bắc Ninh, tồn tại một tín ngưỡng đặc biệt: thờ Tứ Pháp gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện, tương ứng với Mây, Mưa, Sấm và Chớp. Điều khiến Tứ Pháp trở nên đáng chú ý không chỉ nằm ở việc những hiện tượng tự nhiên được thần hóa, mà còn ở câu chuyện nguồn gốc gắn với một nhà sư từ Ấn Độ và cô gái bản địa Man Nương. Chính vì vậy, Tứ Pháp từ lâu được xem là một trường hợp tiêu biểu để tìm hiểu quá trình giao lưu giữa văn hóa Ấn Độ và văn hóa Việt Nam thời cổ đại.

Môi trường giao lưu rộng lớn giữa miền Bắc Việt Nam và Nam Á

Điểm xuất phát của Tứ Pháp có lẽ phải tìm trong chính môi trường sống của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Đối với xã hội nông nghiệp trồng lúa, nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Mưa đúng lúc đem lại mùa màng, hạn hán có thể gây mất mùa, còn mưa quá lớn có thể gây ngập úng. Bởi vậy, những hiện tượng trên bầu trời như mây, mưa, sấm, chớp không đơn thuần là hiện tượng tự nhiên mà trở thành những lực lượng có khả năng tác động trực tiếp đến đời sống con người.

Từ đó hình thành tín ngưỡng thờ các nhiên thần. Khi những vị thần này được gọi là Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện, chúng đã bước vào một hệ thống biểu tượng mới, trong đó yếu tố Phật giáo ngày càng trở nên rõ rệt. Một nghiên cứu về Tứ Pháp của Tạp chí Di sản Văn hóa cũng nhấn mạnh rằng tín ngưỡng này gắn rất chặt với môi trường tự nhiên vùng Dâu và nhu cầu điều tiết nguồn nước của cư dân nông nghiệp.

Phật Mẫu Man Nương bằng gỗ ở Chùa Tổ, Bắc Ninh. Ảnh: Trí Minh / Báo Lao Động.

Nhưng tại sao trong câu chuyện về Tứ Pháp lại xuất hiện một nhà sư đến từ Ấn Độ?

Theo truyền thuyết Man Nương, vào thời Sĩ Nhiếp, một nhà sư tên Khâu Đà La đến Luy Lâu truyền đạo. Man Nương, một cô gái địa phương, theo học với ông. Sau một đêm vị nhà sư vô tình bước qua người, Man Nương sinh một bé gái. Đứa trẻ được nhà sư gửi vào một cây dung thụ. Nhiều năm sau, cây đổ xuống sông và trôi về vùng Dâu. Khi dân chúng kéo cây lên bờ, chỉ Man Nương có thể đưa nó lên. Gỗ cây sau đó được tạc thành bốn pho tượng Tứ Pháp.

Điều đáng chú ý là câu chuyện này chứa hai lớp văn hóa rất khác nhau. Một lớp là tín ngưỡng bản địa: cây thiêng, thần linh tự nhiên, nước, mưa, nữ thần và khả năng cầu đảo. Lớp kia là ngôn ngữ và nhân vật mang màu sắc Phật giáo và Ấn Độ. Sự kết hợp ấy khiến câu chuyện trở thành một dạng “cầu nối” giữa hai thế giới.

Một nghiên cứu quan trọng của nhà sử học K. W. Taylor đã đưa ra một cách nhìn đặc biệt về vấn đề này. Ông nhận xét rằng câu chuyện cổ nhất còn được biết đến về sự xuất hiện của Phật giáo ở miền Bắc Việt Nam thực ra chứa rất ít yếu tố Phật giáo đặc thù. Nó chủ yếu kể về phép thuật, cây cối, đá, khả năng cầu mưa và những nhân vật có quyền năng siêu nhiên. Taylor cho rằng câu chuyện có thể phản ánh một môi trường giao lưu rộng lớn giữa miền Bắc Việt Nam và Nam Á thông qua các tuyến thương mại đường biển.

Đây là một điểm rất đáng chú ý. Trong những thế kỷ đầu Công nguyên, khu vực Đông Nam Á không phải một thế giới khép kín. Các tuyến hàng hải nối Ấn Độ với Đông Nam Á và xa hơn về phía Đông đã tồn tại từ rất sớm. Thương nhân, tu sĩ và những người thực hành các truyền thống tôn giáo khác nhau có thể di chuyển theo những tuyến đường này. Luy Lâu, nằm ở vị trí thuận lợi trong mạng lưới giao thông của vùng Bắc Bộ, có điều kiện trở thành một điểm tiếp xúc giữa các dòng văn hóa.

Vì vậy, sự xuất hiện của một nhân vật được truyền thuyết xem là nhà tu hành từ Ấn Độ trong câu chuyện Tứ Pháp hoàn toàn hợp lý về mặt bối cảnh lịch sử.

Sự gặp gỡ giữa các nền văn hóa

Thậm chí, nghiên cứu của Taylor còn đưa ra một giả thuyết thú vị hơn: tên A Man trong phiên bản cổ của câu chuyện có thể có liên hệ với Amman, hình tượng nữ thần mẹ và thần mưa phổ biến ở Nam Ấn. Đây là một giả thuyết học thuật đáng chú ý, bởi nó mở ra khả năng rằng đằng sau câu chuyện Man Nương còn có những ký ức xa xôi về sự tiếp xúc giữa tín ngưỡng nữ thần Nam Ấn và tín ngưỡng bản địa Đông Nam Á. Tuy nhiên, đây vẫn là một cách giải thích học thuật chứ không phải một sự thật đã được chứng minh chắc chắn.

Nếu giả thuyết của Taylor là đúng, Ấn Độ có thể đã cung cấp một phần nhân vật, biểu tượng và dòng chảy tín ngưỡng; nhưng môi trường Việt Nam đã quyết định Tứ Pháp trở thành cái gì.

Điều này cũng giải thích tại sao câu chuyện Tứ Pháp có thể chứa những yếu tố rất khác nhau: một nhà sư ngoại lai, một cô gái địa phương, cây cổ thụ, dòng sông, nữ thần mưa và những pho tượng được thờ trong chùa. Nó giống như một “bản ghi” của nhiều lớp tiếp xúc văn hóa chồng lên nhau.

Một lớp đến từ tín ngưỡng bản địa về thiên nhiên. Một lớp đến từ các dòng văn hóa và tôn giáo Nam Á. Sau đó là quá trình Phật giáo hóa, trong đó những vị thần tự nhiên được gọi bằng chữ “Pháp”, được đưa vào không gian chùa và gắn với các câu chuyện Phật giáo. Nghiên cứu về lịch sử Tứ Pháp cũng nhấn mạnh rằng hệ thống này được hình thành và bản địa hóa mạnh mẽ tại vùng Dâu, sau đó tiếp tục phát triển qua nhiều triều đại.

Nhưng điều thú vị nhất có lẽ nằm ở chỗ Tứ Pháp không phải một sản phẩm thuần Việt hay thuần Ấn Độ. Tín ngưỡng này giống một lớp văn hóa mới được tạo ra ở vùng tiếp xúc giữa nhiều thế giới. Ấn Độ cung cấp những dòng chảy tôn giáo và thương mại; cư dân bản địa cung cấp hệ thống tín ngưỡng về thiên nhiên; còn Phật giáo trở thành ngôn ngữ để diễn giải và tổ chức lại những niềm tin ấy.

Vì vậy, Tứ Pháp trở thành một sản phẩm mới của sự gặp gỡ giữa các nền văn hóa – và chính ở điểm đó, tín ngưỡng này một trong những câu chuyện thú vị nhất về quá trình Việt Nam tiếp nhận thế giới bên ngoài mà vẫn tạo ra một diện mạo tín ngưỡng rất riêng.

-------------------

Tài liệu tham khảo:

Lĩnh Nam chích quái / Trần Thế Pháp

What Lies Behind the Earliest Story of Buddhism in Ancient Vietnam? / K. W. Taylor/ The Journal of Asian Studies, Vol. 77.