Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, trong bối cảnh các địa phương đang nỗ lực đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư công, phát triển hạ tầng giao thông và cơ sở vật chất giáo dục nông thôn mới, nguồn vốn ngân sách nhà nước được cấp xuống các xã, phường là vô cùng quan trọng. Để dòng vốn này phát huy tối đa hiệu quả, việc lựa chọn được những nhà thầu có năng lực thi công tốt với mức giá tiết kiệm nhất là nhiệm vụ sống còn của các chủ đầu tư. Thế nhưng, qua khảo sát hồ sơ đấu thầu tại một số dự án khu vực phía Nam dưới mô hình quản lý chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, bức tranh về hiệu quả kinh tế lại đang bộc lộ nhiều điểm đáng suy ngẫm.
Bức tranh trúng thầu kịch trần của một doanh nghiệp địa phương
Nổi bật trong bức tranh đầu tư công tại khu vực là sự góp mặt thường xuyên của Công ty TNHH Sơn Thịnh (có mã số doanh nghiệp 1101147547, địa chỉ trụ sở tại xã Tầm Vu, tỉnh Tây Ninh). Doanh nghiệp do ông Trương Công Sơn làm Giám đốc này đang sở hữu một hồ sơ năng lực dự thầu vô cùng ấn tượng. Dữ liệu trên hệ thống mạng đấu thầu cho thấy, Công ty TNHH Sơn Thịnh đã tham gia tổng cộng khoảng 57 gói thầu và trúng tới 56 gói, đạt tỷ lệ thắng thầu chạm ngưỡng 98,2%.
Tổng giá trị các gói thầu mà doanh nghiệp này đã trúng vượt mức 99 tỷ đồng, trong đó phần lớn tập trung tại các ban ngành địa phương, tạo nên một vị thế vô cùng vững chắc. Có thể thấy, nhà thầu này là một đối tác quen thuộc của 22 chủ đầu tư khác nhau, từng tham gia cạnh tranh với 16 nhà thầu và giành chiến thắng 15 lần. Đặc biệt, bước sang giai đoạn từ năm 2025 đến giữa năm 2026, Công ty TNHH Sơn Thịnh ghi nhận chuỗi trúng thầu liên tiếp với 19/19 gói thầu tham gia. Tuy nhiên, đằng sau bề dày thành tích trúng thầu ấn tượng ấy, khi bóc tách chi tiết từng hồ sơ dự án, câu chuyện về hiệu quả kinh tế và tỷ lệ tiết kiệm cho ngân sách nhà nước lại hiện ra với những gam màu khá mờ nhạt.
Nghịch lý: Dự án tiền tỷ, tiết kiệm tiền triệu
Khảo sát ngẫu nhiên 06 gói thầu tiêu biểu mà doanh nghiệp này vừa trúng trong quý II/2026, các con số "biết nói" đã bộc lộ một kịch bản chung: Tỷ lệ tiết kiệm ngân sách luôn nằm ở mức thấp (dưới 2%) và rất thấp (từ 1% trở xuống).
Cụ thể, tại gói thầu Thi công xây dựng, thử tĩnh cọc Cầu Thanh Niên do Ban Quản lý dự án xã Thuận Mỹ làm chủ đầu tư, giá gói thầu được phê duyệt là 1.982.879.000 đồng. Công ty TNHH Sơn Thịnh được lựa chọn trúng thầu với giá 1.953.136.000 đồng. Làm một phép tính đơn giản, gói thầu gần 2 tỷ đồng này mang lại mức tiết kiệm cho ngân sách khoảng 29 triệu đồng, tương đương tỷ lệ thấp là 1,50%.
Tương tự, tại một dự án có quy mô lớn hơn rất nhiều là gói thầu Thi công xây dựng Trường THCS An Lục Long do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long làm chủ đầu tư. Giá gói thầu được cơ quan nhà nước phê duyệt ở mức 9.168.326.000 đồng. Trải qua quá trình đánh giá hồ sơ dự thầu qua mạng (E-HSDT), giá trúng thầu của Công ty TNHH Sơn Thịnh là 9.033.106.000 đồng. Tỷ lệ tiết kiệm của dự án quy mô gần chục tỷ đồng này chỉ đạt mức thấp là 1,47%.
Đáng chú ý, hàng loạt gói thầu xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn khác trên địa bàn cũng cùng ghi nhận một tỷ lệ tiết kiệm rập khuôn ở mức rất thấp. Gói thầu Thi công xây dựng Đường Gò Móc do Phòng Kinh tế xã An Lục Long mời thầu có giá 1.260.052.000 đồng, giá trúng thầu 1.247.451.000 đồng, đạt tỷ lệ tiết kiệm rất thấp là tròn 1%. Gói thầu Thi công xây dựng công trình Đường bê tông ấp Long Thuận cũng do đơn vị này mời thầu có giá 1.822.399.000 đồng, giá trúng thầu 1.804.175.000 đồng, tỷ lệ tiết kiệm tiếp tục giữ mức rất thấp là 1%.
Tại gói thầu Thi công xây dựng công trình Đường kênh 10 Bí (ấp 4) do Phòng Kinh tế xã Tầm Vu mời thầu có giá 1.612.502.000 đồng, giá trúng thầu 1.596.376.000 đồng, ghi nhận mức tiết kiệm rất thấp là 1%. Thậm chí, tại gói thầu Nâng cấp mở rộng đường Đình Hòa Điều do Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công mời thầu, tỷ lệ tiết kiệm chạm mức rất thấp, chỉ đạt 0,97%.
Bình luận về thực trạng tài chính bám sát giá dự toán này, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) cho biết: "Nguyên tắc cốt lõi của hoạt động đấu thầu, giao thầu công sản là phải tối ưu hóa đồng vốn ngân sách. Khi hàng loạt gói thầu công trình từ quy mô vài tỷ đến chục tỷ đồng của cùng một nhà thầu liên tiếp ghi nhận tỷ lệ tiết kiệm ngân sách rơi vào biên độ thấp, loanh quanh ngưỡng 1%, thì câu hỏi về tính hiệu quả thực chất của nguồn vốn đầu tư công, năng lực kiến tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh của các chủ đầu tư cần phải được các cơ quan hậu kiểm vào cuộc làm rõ."
Việc ngân sách nhà nước chỉ tiết kiệm được những khoản tiền nhỏ giọt qua hoạt động lựa chọn nhà thầu đang đặt ra nhiều trăn trở. Môi trường đấu thầu được pháp luật thiết lập nhằm kiến tạo sự cạnh tranh, công bằng, minh bạch, qua đó lựa chọn được nhà thầu đủ năng lực với chi phí tối ưu nhất cho nhà nước. Một khi chuỗi gói thầu chỉ tiết kiệm ở mức tượng trưng, câu hỏi về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách cần được các cơ quan chức năng nghiêm túc nhìn nhận và đánh giá lại.
Báo Tri thức và Cuộc sống sẽ tiếp tục thông tin./.
[Kỳ 2:] Mổ xẻ các gói thầu "một mình một ngựa" của Công ty TNHH Sơn Thịnh
Quy định pháp luật về hạn mức áp dụng chỉ định thầu và kỷ cương tiết kiệm ngân sách
Theo các chuyên gia pháp lý về đầu tư công, hoạt động đấu thầu và chỉ định thầu được quy định rất chặt chẽ nhằm tránh tình trạng lạm dụng, gây lãng phí, thất thoát nguồn vốn ngân sách nhà nước. Tại Điều 23 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (sửa đổi bởi Luật số 90/2025/QH15), các trường hợp được phép áp dụng hình thức chỉ định thầu đã được nhà làm luật liệt kê cụ thể, chi tiết. Đặc biệt, để tháo gỡ điểm nghẽn về mặt thủ tục cho các dự án quy mô nhỏ, cấp thiết ở cơ sở, hệ thống pháp luật đã có sự điều chỉnh linh hoạt.
Cụ thể, tại các Điều 78, 79, 80 của Nghị định số 214/2025/NĐ-CP (quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đấu thầu), Chính phủ đã có những hướng dẫn cụ thể, cho phép linh hoạt hạn mức áp dụng hình thức chỉ định thầu và chỉ định thầu rút gọn. Theo đó, đối với các gói thầu xây lắp, hàng hóa, hỗn hợp có giá trị dưới 2 tỷ đồng, chủ đầu tư hoàn toàn có quyền áp dụng quy trình chỉ định thầu. Điều này đồng nghĩa với việc các cơ quan, đơn vị, ban quản lý dự án cấp xã khi triển khai các dự án nâng cấp đường giao thông nông thôn, kiên cố hóa kênh mương nội đồng có giá trị dưới 2 tỷ đồng có đầy đủ hành lang pháp lý để thực hiện giao thầu trực tiếp.
Mục đích tối thượng của quy định này là nhằm đẩy nhanh tiến độ lựa chọn nhà thầu, đảm bảo công trình sớm được đưa vào sử dụng phục vụ dân sinh. Tuy nhiên, giới chuyên gia pháp lý cũng nhấn mạnh: Việc được phép áp dụng chỉ định thầu không có nghĩa là chủ đầu tư được quyền buông lỏng quản lý, mà phải gắn chặt với trách nhiệm giải trình. Quá trình này phải đi đôi với trách nhiệm thẩm định năng lực khắt khe, đảm bảo nhà thầu được chỉ định có nền tảng tài chính, kỹ thuật vững vàng.
Đặc biệt, căn cứ theo Công văn số 5557/BTC-QLĐT của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện tiết kiệm trong đấu thầu các dự án đầu tư công, chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm tối ưu hóa nguồn vốn, thực hiện đàm phán giá thương thảo bám sát giá trị thực tế của thị trường. Đối với các gói thầu xây lắp áp dụng cơ chế chỉ định thầu có tính chất tương tự với gói thầu đã thực hiện tốt trong vòng 5 năm, chủ đầu tư và nhà thầu bắt buộc phải thương thảo để bảo đảm mức giảm giá hợp đồng, tiết kiệm tối thiểu 5% so với giá gói thầu ban đầu nhằm kiên quyết ngăn chặn tình trạng đội giá dự toán, lãng phí tài sản công.