Trong nhiều thập kỷ, RAM là một trong những linh kiện có tốc độ giảm giá ấn tượng nhất của ngành công nghệ. Dung lượng bộ nhớ ngày càng tăng trong khi chi phí tính trên mỗi GB liên tục đi xuống, giúp máy tính, smartphone và nhiều thiết bị điện tử phổ biến hơn. Tuy nhiên, làn sóng đầu tư AI đang tạo ra một nghịch lý chưa từng thấy: nhu cầu bộ nhớ tăng quá nhanh khiến giá RAM đảo chiều mạnh. Daniel Lemire, chuyên gia về hiệu năng phần mềm và nhà khoa học máy tính, cho rằng thị trường hiện nay đã xóa đi một phần đáng kể thành quả giảm giá tích lũy trong gần hai thập kỷ.

Theo dữ liệu được David Shim tổng hợp cho dự án DAM của Đại học Stanford, mức giá bán lẻ thấp nhất của RAM DDR5 hiện vào khoảng 11,41-13,28 USD/GB. Đây là mặt bằng khá gần với giá DDR2 từng xuất hiện trong giai đoạn 2007-2008, khoảng 11-15 USD/GB. Lemire vì thế nhận định giá RAM tính theo dung lượng đã quay về mức tương đương năm 2007, một diễn biến mà ông đánh giá là rất bất thường đối với ngành phần cứng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây chủ yếu là so sánh theo giá danh nghĩa. Khi quy đổi theo lạm phát về USD năm 2024, mức giá hiện tại tương đương khoảng 10,94-12,74 USD/GB, gần với mặt bằng DDR3 năm 2011 hơn.

Giá RAM tính trên mỗi GB đang đảo chiều sau nhiều năm liên tục giảm, khi nhu cầu bộ nhớ phục vụ AI tăng mạnh.

Dù dữ liệu có giới hạn vì chỉ phản ánh mức giá bán lẻ thấp nhất chứ không phải giá giao dịch trung bình, xu hướng chung vẫn đáng chú ý. Nguyên nhân chính không phải công nghệ sản xuất bộ nhớ đi lùi mà đến từ sự bùng nổ của HBM, loại bộ nhớ băng thông cao được sử dụng cùng GPU và các bộ tăng tốc AI trong trung tâm dữ liệu. HBM không phải loại DDR5 thường được lắp trên PC, nhưng cả hai đều dựa vào năng lực sản xuất DRAM và chung một phần chuỗi cung ứng. Khi các hãng công nghệ liên tục xây dựng trung tâm dữ liệu để huấn luyện và vận hành mô hình AI, các nhà sản xuất như Samsung, SK hynix và Micron có động lực ưu tiên HBM bởi đây là sản phẩm có giá trị và biên lợi nhuận cao hơn. Hệ quả là nguồn lực dành cho DRAM truyền thống bị thu hẹp, trong khi nhu cầu từ PC, máy chủ doanh nghiệp, smartphone và thiết bị điện tử vẫn tiếp tục tăng.

Sự mất cân đối giữa cung và cầu đang trở thành tâm điểm của thị trường bộ nhớ. Theo S&P Global Market Intelligence, các nhà sản xuất đang ưu tiên năng lực cho HBM nhằm đáp ứng nhu cầu AI. Elon Musk từng nhận định sản lượng bộ nhớ toàn ngành tăng khoảng 20% mỗi năm, nhưng nhu cầu bộ nhớ từ AI có thể tăng nhanh hơn rất nhiều. Đây là nhận định của Musk chứ không phải dự báo độc lập cho toàn thị trường, song nó cho thấy khoảng cách mà ngành bán dẫn đang phải đối mặt: mở rộng công suất cần thời gian dài, trong khi các tập đoàn công nghệ có thể tăng tốc đầu tư hạ tầng AI chỉ trong thời gian ngắn. Daniel Lemire cũng cho rằng thị trường cuối cùng sẽ phải tìm cách để các hệ thống AI sử dụng bộ nhớ hiệu quả hơn hoặc mở rộng năng lực sản xuất với tốc độ lớn hơn hiện nay.

HBM dành cho AI đang cạnh tranh năng lực sản xuất DRAM với bộ nhớ phục vụ PC và các thiết bị điện tử tiêu dùng.

Tác động của cuộc khủng hoảng RAM vì thế không chỉ dừng ở những người đang muốn nâng cấp máy tính. DDR4 và DDR5 tăng giá có thể khiến chi phí sản xuất laptop và PC cao hơn, trong khi GPU sử dụng GDDR, smartphone dùng LPDDR, máy chơi game và nhiều hệ thống điện tử trên ôtô cũng phụ thuộc vào nguồn cung bộ nhớ. Khi trung tâm dữ liệu AI được ưu tiên, các phân khúc có biên lợi nhuận thấp hơn phải cạnh tranh cho phần công suất còn lại. Các nhà sản xuất có thể lựa chọn tăng giá bán, giảm dung lượng RAM hoặc sử dụng linh kiện đời cũ để giữ giá sản phẩm. Điều này đặc biệt dễ nhận thấy ở phân khúc phổ thông, nơi chỉ một thay đổi nhỏ về giá bộ nhớ cũng có thể tác động đáng kể đến giá thành thiết bị.

Nguồn cung bổ sung từ các nhà sản xuất Trung Quốc như CXMT hiện chưa đủ để nhanh chóng đảo ngược tình hình. Giá các module sử dụng chip của hãng này vẫn nhìn chung đi theo mặt bằng chung của những nhà cung cấp lớn như Samsung, Micron và SK hynix. Trong ngắn hạn, giá RAM có thể tiếp tục chịu áp lực nếu nhu cầu AI duy trì tốc độ tăng mạnh. Về dài hạn, thị trường có thể hạ nhiệt khi các nhà máy mới đi vào hoạt động hoặc công nghệ AI trở nên tiết kiệm bộ nhớ hơn. Nhưng việc mở rộng năng lực sản xuất bán dẫn cần nhiều năm, trong khi nhu cầu tính toán cho AI vẫn đang tăng nhanh. Vì vậy, việc RAM quay về mặt bằng giá của hơn một thập kỷ trước không chỉ là câu chuyện về một linh kiện tăng giá, mà còn cho thấy AI đang tạo ra một cuộc cạnh tranh tài nguyên đủ sức tác động đến toàn bộ ngành công nghệ.