Volubilis: Thành phố La Mã tráng lệ bị bỏ quên giữa lòng Maroc

Giữa những cánh đồng xanh và chân núi Zerhoun, tàn tích Volubilis vẫn kể câu chuyện về một thành phố từng nối liền La Mã với Bắc Phi.

Ngày nay, khi bước giữa những hàng cột đá đổ nát của Volubilis, thật khó hình dung nơi đây từng là một đô thị quan trọng ở cực Tây của thế giới La Mã. Nằm gần thành phố Meknès của Maroc, Volubilis được hình thành từ ít nhất thế kỷ III TCN và từng là trung tâm của vương quốc Mauretania trước khi trở thành một municipium của La Mã. Thành phố nằm trong vùng đất màu mỡ, thuận lợi cho nông nghiệp, đặc biệt là trồng ô liu.

Ảnh: Wikimedia Commons

Khi người La Mã kiểm soát Mauretania vào thế kỷ I, Volubilis trở thành một đô thị quan trọng của tỉnh Mauretania Tingitana, vùng biên giới xa xôi của đế chế. Thành phố được quy hoạch với đường phố, khu dân cư, công trình công cộng và các biệt thự giàu có. Dấu tích còn lại cho thấy người La Mã đã áp dụng cả quy hoạch đường phố vuông góc lẫn cách xây dựng thích ứng với địa hình đồi dốc.

Điều khiến Volubilis đặc biệt không chỉ là những cột đá hay Khải hoàn môn, mà còn nằm dưới chân người du khách: những sàn khảm tuyệt đẹp. Các biệt thự từng được trang trí bằng những bức tranh ghép từ hàng nghìn mảnh đá nhỏ, mô tả thần thoại Hy Lạp – La Mã, các vị thần, động vật và những hình ảnh giàu tính biểu tượng. Một số tác phẩm vẫn giữ được màu sắc và bố cục đáng kinh ngạc sau hàng nghìn năm.

Ảnh: frenchbaroudeur

Volubilis vì thế không đơn thuần là “một thành phố La Mã ở Maroc”. Nó là nơi nhiều thế giới từng chồng lên nhau. Trước La Mã là văn hóa Libyco-Berber và Mauretania; sau thời La Mã, thành phố trải qua các giai đoạn Kitô giáo rồi Hồi giáo. Đặc biệt, vào đầu thời kỳ Idrisid, Volubilis từng có một vai trò mới khi trở thành kinh đô trong thời gian ngắn của Idris I, người sáng lập triều đại Idrisid.

Điều thú vị là Volubilis không bị một đô thị hiện đại phủ lên hoàn toàn. Sau khi bị bỏ hoang, nơi đây trải qua nhiều thế kỷ tương đối biệt lập. Chính sự vắng bóng của những công trình mới đã giúp một phần bố cục đô thị cổ được bảo tồn khá nguyên vẹn. UNESCO đánh giá đây là một trong những địa điểm khảo cổ giàu có nhất của Bắc Phi về cả kiến trúc, khảm, tượng và văn khắc.

Ảnh: Wikimedia Commons

Năm 1997, Volubilis được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới. Khu di sản rộng khoảng 42 ha, nằm giữa cảnh quan nông nghiệp và chân núi Zerhoun.

Có lẽ điều hấp dẫn nhất ở Volubilis là cảm giác về sự giao thoa. Đây không phải một “Rome thu nhỏ” đơn thuần, mà là một thành phố nơi Địa Trung Hải, Bắc Phi, văn hóa bản địa, La Mã, Kitô giáo và Hồi giáo lần lượt để lại dấu vết. Những cột đá giữa đồng cỏ Maroc vì thế không chỉ là tàn tích của một đế chế đã mất, mà là chứng tích của cách các nền văn minh gặp gỡ, biến đổi và để lại dấu ấn lên nhau.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước.

Phục dựng Điện Kính Thiên: Thách thức và giá trị của bảo tồn di sản

Dự án phục dựng Điện Kính Thiên thể hiện sự cân nhắc giữa ký ức lịch sử và bằng chứng khoa học, góp phần bảo vệ di sản thế giới.

Ngày 29/9/2026, Hà Nội khởi công Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên tại Khu di sản trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội. Sự kiện đánh dấu một bước ngoặt sau khoảng 15 năm nghiên cứu liên ngành về lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc và di sản, với sự tham vấn của UNESCO và ICOMOS. Dự án không chỉ nhằm phục hồi một công trình đã biến mất phần lớn, mà còn gắn với một câu hỏi lớn của ngành bảo tồn di sản thế giới: làm thế nào để một di tích có thể “trở lại” mà không biến thành một "phiên bản tưởng tượng" về quá khứ?

Ngược dòng lịch sử, Điện Kính Thiên vốn là chính điện của Cấm thành Thăng Long thời Lê, được khởi dựng năm 1428 dưới thời Lê Thái Tổ và hoàn thiện dưới thời Lê Thánh Tông, trên nền những chính điện của các triều đại Lý – Trần. Trong nhiều thế kỷ, đây là nơi thiết triều, tổ chức đại lễ, ban bố những quyết định quan trọng và tiếp đón sứ thần. Vì thế, nếu Hoàng thành Thăng Long là một ký ức vật chất của lịch sử Việt Nam, Điện Kính Thiên chính là một trong những điểm tập trung dày đặc nhất của ký ức ấy.

Lê Quý Đôn – cuốn 'Bách khoa toàn thư sống' của Đại Việt

Trong lịch sử trung đại Việt Nam, hiếm có học giả nào để lại một di sản tri thức rộng lớn và đa dạng như Lê Quý Đôn.

Sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, phủ Tiên Hưng, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, Lê Quý Đôn sống trong một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Đại Việt. Đó là thời kỳ đất nước tuy vẫn mang danh nghĩa thống nhất dưới triều Lê nhưng quyền lực thực tế nằm trong tay các chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Những biến động chính trị, sự phân chia lãnh thổ, chiến tranh và những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội đã tạo nên một bối cảnh đặc biệt. Chính trong thời đại ấy, Lê Quý Đôn nổi lên như một trí thức có năng lực hiếm thấy, không chỉ tinh thông kinh sử mà còn để lại dấu ấn trong lịch sử, địa lý, kinh tế, nông nghiệp, luật pháp, văn hóa và cả những tri thức gần với khoa học tự nhiên.

Học giả không chỉ ngồi trong thư phòng

Nghệ nhân Kỷ Băng hà khắc tượng chim từ ngà voi ma mút

Các cuộc khai quật tại hang Hohle Fels thuộc khu vực Di sản Thế giới UNESCO Swabian Jura ở tây nam nước Đức đã phát hiện ra hai bức tượng chim tuyệt đẹp có niên đại 40.000 năm được chạm khắc từ ngà voi ma mút. 

Những phát hiện đáng chú ý này đến từ các tầng văn hóa Aurignacian phong phú tại Hohle Fels, nơi đã tạo ra một số tác phẩm nghệ thuật tạo hình cổ nhất được biết đến và có niên đại từ thời kỳ đầu tiên con người hiện đại đến vùng Thượng Danube.

two-bird-figurines-fou-1.jpg
Hai bức tượng chim được điêu khắc từ ngà voi có kích thước bé bằng đầu ngón tay.

Đọc nhiều nhất

Tin mới