Một trong những phát hiện gây tiếng vang sớm nhất là Tiktaalik roseae, được tìm thấy năm 2004 trên đảo Ellesmere thuộc Bắc Cực Canada. Sống khoảng 375 triệu năm trước, sinh vật này mang một tổ hợp đặc điểm kỳ lạ: vẫn có vảy, mang và vây như cá, nhưng vây trước lại chứa những cấu trúc tương tự xương cánh tay, cẳng tay và cổ tay. Tiktaalik vì thế trở thành một bằng chứng quan trọng giúp các nhà khoa học hiểu quá trình tiến hóa từ cá sang động vật có bốn chi, tức nhóm tổ tiên xa xôi của cả lưỡng cư, bò sát, chim và con người.
Ảnh: modernsciences
Năm 2010, cổ sinh học bước vào một kỷ nguyên mới khi một mảnh xương ngón tay nhỏ xíu trong hang Denisova ở Siberia lại tiết lộ một nhóm người cổ hoàn toàn chưa từng được biết đến. DNA ty thể và sau đó là bộ gen nhân cho thấy người Denisova không phải người hiện đại cũng không phải Neanderthal. Điều đặc biệt hơn, nghiên cứu di truyền cho thấy Denisova từng giao phối với các nhóm người cổ khác và để lại dấu vết di truyền ở một số quần thể người ngày nay. Lần đầu tiên, một nhóm người cổ được nhận diện chủ yếu nhờ DNA từ một mảnh xương cực nhỏ.
Ảnh: thelegacytrove
Năm 2015, Homo naledi xuất hiện trong bức tranh tiến hóa loài người. Hơn 1.550 mảnh hóa thạch thuộc ít nhất 15 cá thể được tìm thấy trong hang Rising Star, Nam Phi. H. naledi có bàn tay và bàn chân mang nhiều đặc điểm giống người, nhưng vai, xương chậu và một số bộ phận khác lại mang nét nguyên thủy. Điều đáng kinh ngạc là loài này sống khoảng 335.000–236.000 năm trước, tức cùng thời kỳ với những người Homo khác có bộ não lớn hơn nhiều.
Ảnh: cnrs
Đến năm 2019, Homo luzonensis được công bố từ hang Callao trên đảo Luzon, Philippines. Chỉ với 13 hóa thạch, các nhà nghiên cứu đã nhận ra một sự pha trộn đặc biệt giữa đặc điểm hiện đại và cổ xưa; những ngón tay, ngón chân cong gợi ý khả năng leo trèo. Phát hiện này cho thấy lịch sử tiến hóa của con người ở Đông Nam Á phức tạp hơn nhiều so với hình dung trước đây.
Điểm chung của những phát hiện ấy là chúng không chỉ bổ sung thêm vài cái tên vào danh sách sinh vật cổ đại. Chúng làm thay đổi cách con người nhìn về tiến hóa: lịch sử sự sống không phải một đường thẳng đơn giản, mà là một cây khổng lồ với vô số nhánh từng xuất hiện, cùng tồn tại, giao phối, thích nghi rồi biến mất. Và rất có thể, dưới một lớp đá hay trong một hang động chưa được khám phá, vẫn còn những nhánh hoàn toàn mới đang chờ được phát hiện.
