Từng được xem là loài "đặc hữu" gắn với núi Bà Đen (Tây Ninh), loài tắc kè Bà Đen (Gekko badenii) – một loài bò sát đặc hữu, quý hiếm chỉ phân bố tại Việt Nam – đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do săn bắt, buôn bán và mất sinh cảnh tự nhiên.
Nghiên cứu do Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) phối hợp với Cơ quan Liên bang về Bảo tồn Thiên nhiên và Vườn thú Cologne (CHLB Đức) thực hiện, nhằm đánh giá hiện trạng quần thể, mức độ khai thác và buôn bán loài Gekko badenii tại núi Bà Đen.
Theo TS. Ngô Ngọc Hải - Viện Sinh học trong 45 giờ khảo sát trên 15 tuyến điều tra, nhóm nghiên cứu ghi nhận 883 cá thể, trung bình khoảng 20 cá thể mỗi giờ. Mật độ quần thể được ước tính khoảng 450 cá thể/km², cho thấy loài này vẫn còn tương đối phổ biến ở những sinh cảnh phù hợp. Tuy nhiên, các số liệu phỏng vấn thợ săn địa phương cho thấy, sản lượng khai thác đã giảm 40–60% so với trước, dấu hiệu cho thấy quần thể đang bị suy giảm theo thời gian.
Phân tích cấu trúc quần thể cho thấy sự chênh lệch rõ rệt giữa các nhóm tuổi và giới tính. Ban ngày, cá thể trưởng thành chiếm ưu thế (hơn 76%), trong khi ban đêm tỷ lệ cá thể non tăng mạnh, phản ánh tập tính hoạt động đặc trưng của loài. Đáng chú ý, tỷ lệ con cái cao hơn con đực, đặc biệt vào ban đêm, xu hướng này xuất hiện đồng đều trên tất cả các tuyến khảo sát.
Đứng trước nguy cơ tuyệt chủng
Không chỉ chịu áp lực từ săn bắt tại chỗ, tắc kè Bà Đen còn nằm trong chuỗi buôn bán quốc tế sinh lợi rất cao. Theo điều tra, mỗi thợ săn địa phương chỉ thu về khoảng 4–9 triệu đồng mỗi tháng, với giá thu mua cực thấp, chỉ 0,1–0,17 USD/cá thể.
Trong khi đó, dữ liệu từ hệ thống LEMIS của Hoa Kỳ cho thấy, từ năm 2018 đến 2023, hơn 11.000 cá thể sống đã được nhập khẩu vào Mỹ, trong đó trên 90% có nguồn gốc từ tự nhiên.
Trên thị trường quốc tế, giá bán lẻ của loài này dao động từ vài USD đến gần 80 USD/cá thể, trung bình khoảng 28,5 USD – cao gấp khoảng 400 lần so với giá thu mua tại địa phương. Sự chênh lệch quá lớn trong chuỗi giá trị này đang tạo động lực mạnh cho việc khai thác quá mức ngoài tự nhiên.
Bên cạnh buôn bán, sinh cảnh của tắc kè Bà Đen còn bị tác động bởi nhiều yếu tố khác như xây dựng các công trình du lịch, rác thải do du khách để lại, cháy rừng quy mô nhỏ vào mùa khô – trong đó có nguyên nhân từ việc dùng lửa để lấy mật ong.
Mặc dù số lượng cá thể ghi nhận vẫn ở mức tương đối, các bằng chứng khoa học cho thấy quần thể tắc kè Bà Đen đã và đang suy giảm đáng kể. Nếu không có biện pháp kịp thời, loài đặc hữu quý hiếm này có thể đối mặt nguy cơ cạn kiệt trong tương lai gần.
Từ kết quả nghiên cứu, các nhà khoa học kiến nghị cần bảo vệ nghiêm ngặt sinh cảnh sống của loài, tăng cường tuần tra, kiểm soát săn bắt và buôn bán, định hướng phát triển du lịch không sử dụng động vật hoang dã làm thực phẩm. Đồng thời, cần xem xét đưa loài vào danh mục bảo vệ quốc gia và quốc tế, kết hợp nghiên cứu nhân nuôi sinh sản để hỗ trợ phục hồi quần thể.
Nhóm nghiên cứu đã phối hợp với Ban Quản lý Di tích văn hóa lịch sử núi Bà Đen triển khai các bảng, tờ rơi tuyên truyền và bố trí thùng rác tại các điểm du lịch, nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng và bảo vệ môi trường sống tự nhiên. Đây được xem là những bước đi đầu tiên nhưng quan trọng, góp phần bảo tồn lâu dài loài tắc kè đặc hữu quý hiếm của Việt Nam.
*Theo Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ Việt Nam.
