Toán học được coi là nền tảng của khoa học cơ bản và là “ngôn ngữ” của khoa học – công nghệ hiện đại. Tuy nhiên, trong thời đại AI bùng nổ, khi AI có khả năng giải toán “siêu việt”, liệu AI cũng có thể “cướp việc” của những người học Toán trong tương lai?

Học Toán không phải để giải bài, mà để rèn tư duy “người” trước AI

GS.TSKH Phùng Hồ Hải, nguyên Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam, nguyên Tổng thư ký Hội Toán học Việt Nam, Phó Tổng biên tập Tạp chí Pi cho hay, điều quan trọng nhất của việc học Toán chưa bao giờ nằm ở đáp số hay kỹ năng tính toán.

“Mục tiêu chính của việc học Toán là năng lực tư duy chứ không phải kỹ năng. Chúng ta không cần một lời giải, mà cần hiểu quá trình đi đến lời giải đó”, GS Phùng Hồ Hải nhấn mạnh.

Theo GS Phùng Hồ Hải, trong bối cảnh AI có thể giải bài toán nhanh hơn con người, thậm chí trình bày lời giải mạch lạc, lợi thế cạnh tranh của người học không còn nằm ở việc “giải đúng” mà là “hiểu sâu” và “sáng tạo”. Chúng ta không thể thắng AI nếu chúng ta là máy.

“Cái mà chúng ta có thể giỏi hơn là phải ‘người’ hơn AI, tức là năng lực tư duy và sáng tạo”, GS Phùng Hồ Hải cho hay.

GS Phùng Hồ Hải ví sự xuất hiện của ChatGPT giống như việc phát hiện ra tia phóng xạ: một phát kiến mang tính bước ngoặt nhưng tiềm ẩn sức hủy diệt nếu không được kiểm soát.

Đồng quan điểm, GS.TSKH Vũ Hoàng Linh, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam cho rằng, lúc này là thời điểm then chốt để rà soát và điều chỉnh nội dung đào tạo. Ông thừa nhận, trước đây, chương trình toán học có thể đã quá tập trung vào kỹ thuật tính toán, thứ mà AI hiện nay làm tốt hơn con người gấp nhiều lần.

"Với sự hỗ trợ của công nghệ, những phần liên quan đến việc tính toán theo tôi có thể giảm bớt. Thay vào đó, giáo viên phải làm thế nào để sinh viên hiểu bản chất vấn đề và có năng lực sáng tạo", GS. Vũ Hoàng Linh cho hay.

Dưới góc độ quản lý, PGS Lê Minh Triết, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Sài Gòn khẳng định, Toán học vẫn là nền tảng bắt buộc và quan trọng trong các ngành Công nghệ thông tin, Kinh tế hay Kỹ thuật. Để hiểu được bản chất và sử dụng hiệu quả AI, Toán học chính là công cụ tuyệt vời nhất để con người tiếp cận công nghệ một cách sâu sắc thay vì chỉ dùng ở bề nổi.

Máy móc chỉ cướp cơ hội của người từ chối thay đổi

Trả lời câu hỏi "AI có cạnh tranh với người học không" được TS Đỗ Mạnh Hùng, Phó Trưởng khoa Công nghệ thông tin, Trường ĐH Công nghiệp Hà Nội đưa ra ví dụ về cuộc cách mạng cơ giới hóa nông nghiệp. Ông cho rằng, AI sẽ không cướp việc của sinh viên nói chung, mà chỉ cướp cơ hội của những người từ chối thay đổi.

"Máy cày không cướp việc của nông dân, nó chỉ cướp việc của những người chỉ muốn dùng cuốc và không muốn thay đổi. Nếu sinh viên không tiếp cận đúng, không thay đổi cách học toán, tôi khẳng định cơ hội việc làm sau này sẽ rất thiệt thòi", TS Đỗ Mạnh Hùng phân tích. Theo ông, thách thức hiện nay là phải tiếp nhận AI với phong thái làm chủ để tăng năng suất lao động và sức mạnh tư duy.

GS.TSKH Phùng Hồ Hải cũng dẫn chứng lịch sử sự ra đời của máy dệt và khẳng định, khoa học kỹ thuật chưa bao giờ phản lại lợi ích loài người. Tuy nhiên, trong mỗi giai đoạn phát triển sẽ luôn có người hưởng lợi và người bị thiệt hại.

Ông dự báo xã hội tương lai sẽ gồm ba nhóm: người hưởng lợi trực tiếp từ AI, khách hàng của AI và những người tham gia phát triển AI. "Việc chúng ta có "sống sót" được hay không phụ thuộc vào khả năng thích nghi và tư duy thông minh để không rơi vào nhóm bị tổn hại", ông Hải nói.

Ở góc độ chuyên môn hẹp hơn, TS Trương Thị Thanh Phượng, giảng viên Bộ môn Toán kinh tế, Trường ĐH Quy Nhơn cho thấy vai trò của người học Toán đang chuyển dịch sang xu thế liên ngành. Chẳng hạn, dự án thực tế về chuỗi cung ứng thanh long, AI có thể chạy mô hình rất nhanh, nhưng không thể giúp con người đặt ra câu hỏi nghiên cứu dựa trên bối cảnh xã hội địa phương, hay khảo sát trực tiếp các đối tượng thực tế như nông dân và doanh nghiệp. Đó là những mảng mà năng lực con người vẫn giữ vị thế độc tôn.

Đừng để công nghệ trở thành kẻ thao túng tư duy

Để giúp sinh viên đồng hành cùng AI một cách hiệu quả, TS Đỗ Mạnh Hùng đã đúc kết bộ “ba thế võ” và “ba không” như những nguyên tắc cốt lõi trong học tập thời công nghệ.

Theo đó, “ba thế võ” bao gồm: Kỹ năng đặt câu hỏi để biến AI thành công cụ rèn luyện tư duy phản biện; kỹ năng “mở hộp đen” bằng cách kiểm tra, xác minh lại các kết quả do AI đưa ra; và kỹ năng vận dụng kiến thức toán học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn, thay vì dừng lại ở các bài toán thuần túy.

Song song, ông nhấn mạnh nguyên tắc “ba không”: không hoảng sợ trước khả năng tính toán vượt trội của AI; không tin tưởng tuyệt đối vào kết quả do AI tạo ra; và đặc biệt, không giao tư duy của mình cho AI bằng cách phụ thuộc hoàn toàn vào lời giải sẵn có.

GS Vũ Hoàng Linh đã mượn hình ảnh so sánh của nhà Toán học Terence Tao để nhắn nhủ: "AI is like salt" – AI như là muối, chúng ta nên dùng vì nếu không món ăn sẽ nhạt nhẽo, nhưng không thể dùng bừa bãi hay lạm dụng. Ông cũng nhắc lại câu nói kinh điển của Descartes: "Tôi tư duy nên tôi tồn tại". Trong bối cảnh AI, con người phải không ngừng tư duy để khẳng định sự tồn tại và bản sắc của mình.

TS Trương Thị Thanh Phượng gợi ý sinh viên hãy học cách kết hợp linh hoạt: dùng cách học truyền thống để xây dựng kiến thức nền tảng chắc chắn, sau đó dùng AI như một trợ lý đắc lực để mở rộng vấn đề và rèn luyện kỹ năng phản biện.

GS Phùng Hồ Hải cho rằng, cần nhìn nhận AI như một công cụ, thậm chí là “thuốc”, chứ không phải bạn đồng hành để phụ thuộc. Theo ông, việc sử dụng AI luôn đòi hỏi sự tỉnh táo và kiểm soát. “Cũng như uống thuốc, tốt nhất là sử dụng một cách thông minh, có hiểu biết và không bao giờ để thuốc chi phối và bị lệ thuộc hoàn toàn vào nó”, ông cảnh báo.

Nhìn xa hơn ở góc độ triết lý giáo dục, GS Phùng Hồ Hải cho rằng, thái độ học tập sẽ quyết định tương lai của mỗi người. “Nếu học để có kiến thức thì thành học giả, học để có kỹ năng thì thành chuyên gia. Nhưng nếu học để ngấm văn hóa thì sẽ hạnh phúc”, ông nói.