GS.TS Hà Học Trạc là một chuyên gia năng lượng hàng đầu, một vị "kiến trúc sư" trưởng của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp hội Việt Nam - VUSTA) từ những ngày đầu thành lập. Với trí tuệ uyên bác và cái tâm của một trí thức chân chính, trong hơn hai thập kỷ, ông đã củng cố, nâng tầm vị thế, kết nối hàng vạn nhà khoa học, biến VUSTA trở thành một tổ chức chính trị - xã hội có uy tín, đóng góp trực tiếp vào những quyết sách quan trọng của quốc gia.

Vị thủ lĩnh đặt nền móng và xác lập vị thế chính trị cho tổ chức của trí thức

Năm 1983, khi Liên hiệp Hội Việt Nam chính thức được thành lập, GS.TS Hà Học Trạc khi đó đang là Hiệu trưởng trường Đại học Bách khoa Hà Nội, đã là một trong những thành viên nòng cốt.

Ông tham gia vào Ban Chấp hành Trung ương đầu tiên với vai trò Trưởng ban Kiến thức và Ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật. Đây là giai đoạn "vạn sự khởi đầu nan", khi khái niệm về một tổ chức xã hội của trí thức còn khá mới mẻ.

Dưới sự chỉ đạo của ông, các hoạt động truyền bá kiến thức theo lời dạy của Bác Hồ đã được đẩy mạnh, giúp người lao động tiếp cận với kỹ thuật để nâng cao sản xuất. Ông cũng chính là người có công lớn trong việc kiện toàn Báo Khoa học và Đời sống, biến tờ báo thành cầu nối tin cậy giữa giới khoa học và quần chúng nhân dân.

Từ năm 1988, khi được bầu làm Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam (nhiệm kỳ II và III), GS.TS Hà Học Trạc đã tập trung vào việc xác lập vị thế chính trị và pháp lý cho tổ chức. Một trong những thành tựu quan trọng trong nhiệm kỳ của ông là việc thúc đẩy sự ra đời của Thông báo số 52-TB/TW (1993) của Ban Bí thư, lần đầu tiên xác nhận Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam là một tổ chức chính trị - xã hội của trí thức Việt Nam. Ông cũng là Bí thư đầu tiên của Đảng đoàn Liên hiệp Hội, người thiết lập mối quan hệ phối hợp chặt chẽ giữa Đảng đoàn và các cơ quan chuyên môn.

Dưới sự điều hành của ông, Liên hiệp Hội đã mở rộng đáng kể quy mô và tầm ảnh hưởng. Ông đã thúc đẩy các hoạt động xã hội hóa khoa học và công nghệ, thành lập các tổ chức nghiên cứu và dịch vụ KH&CN theo Nghị định 35-HĐBT. Đặc biệt, ông đã kiên trì đóng góp cho sự ra đời của Chỉ thị số 45-CT/TW (1998) của Bộ Chính trị, một văn kiện khẳng định Liên hiệp Hội là lực lượng nòng cốt trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Không chỉ dừng lại ở phạm vi trong nước, ông còn chủ động đưa Liên hiệp Hội tham gia các tổ chức quốc tế, tiêu biểu là việc đưa Việt Nam trở thành thành viên thứ 7 của Liên đoàn các tổ chức kỹ sư ASEAN (CAFEO) vào năm 1995.

Bản lĩnh phản biện của nhà khoa học đầu ngành

Với nền tảng kiến thức sâu rộng về hệ thống điện, GS.TS Hà Học Trạc đã đóng vai trò quan trọng trong việc đưa hoạt động Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội (TVPB&GĐXH) trở thành nhiệm vụ chính thức của Liên hiệp Hội. Ông quan niệm đây là kênh để trí thức đóng góp ý kiến khách quan cho các chính sách và dự án lớn của Nhà nước. Ông đã tổ chức nhiều buổi làm việc giữa lãnh đạo Đảng, Nhà nước với giới trí thức để đóng góp ý kiến cho các văn kiện Đại hội Đảng và dự thảo Hiến pháp năm 1992.

Trong lĩnh vực chuyên môn, dấu ấn của ông thể hiện rõ nét qua việc chủ trì phản biện các dự án năng lượng trọng điểm. Năm 1992, ông chủ trì phản biện luận chứng kinh tế - kỹ thuật dự án Thủy điện Yaly. Những ý kiến phản biện của ông và tập thể chuyên gia không chỉ tập trung vào kỹ thuật mà còn nhấn mạnh việc tôn trọng phong tục, giữ gìn bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Điều này cho thấy tầm nhìn đa ngành và trách nhiệm xã hội của một nhà khoa học đầu ngành.

Đặc biệt, đối với dự án Thủy điện Sơn La, GS.TS Hà Học Trạc đã dành 10 năm (1993-2003) để chủ trì công tác tư vấn và phản biện. Để có cơ sở thực tế, dù ở tuổi cao, ông vẫn trực tiếp dẫn đầu các đoàn cán bộ đi khảo sát thực địa tại nhiều tỉnh Tây Bắc như Sơn La, Điện Biên, Lai Châu. Sự kiên trì của ông trong việc đề xuất phương án xây dựng với mức nước dâng 215m đã được Nhà nước ghi nhận và khen thưởng. Ngoài ra, ông còn đảm nhiệm nhiều trọng trách khác như Chủ nhiệm Chương trình quốc gia nghiên cứu về phát triển năng lượng và Chủ tịch Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam

Vị Chủ tịch hội tụ đủ đức – tài

GS.TS Hà Học Trạc còn là người mở cánh cửa hội nhập quốc tế cho giới kỹ sư Việt Nam. Năm 1995, ông dẫn đầu đoàn đại biểu lần đầu tiên tham dự Hội nghị Liên đoàn các tổ chức kỹ sư ASEAN (CAFEO-13) tại Indonesia.

Việc Việt Nam trở thành thành viên thứ 7 của tổ chức này không chỉ giúp nâng cao trình độ kỹ thuật trong nước mà còn khẳng định uy tín của trí thức Việt Nam trên trường quốc tế.

Ngoài ra, với học vấn uyên thâm, ông còn đảm đương vai trò Chủ tịch Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam, một công trình văn hóa, khoa học đồ sộ của quốc gia.

Dù ở đỉnh cao của sự nghiệp, giữ những trọng trách lớn như Ủy viên Trung ương Đảng, đại biểu Quốc hội nhiều khóa, ông vẫn luôn giữ cho mình một phong thái giản dị, khiêm nhường đến lạ thường. Những đồng nghiệp tại Liên hiệp Hội luôn nhớ về ông như một vị Chủ tịch điềm đạm, chân tình, người luôn dùng sự uyên bác để thuyết phục chứ không dùng quyền uy để áp đặt.

Chính cái "đức" và cái "tài" song hành ấy đã giúp ông trở thành trung tâm của sự đoàn kết, quy tụ được lòng người và phát huy được sức mạnh của tập thể trong những giai đoạn lịch sử khó khăn nhất của đất nước.

Suốt một đời cống hiến, GS.TS Hà Học Trạc đã để lại một di sản khổng lồ. Đó là hàng ngàn kỹ sư, tiến sĩ đã thành danh từ bàn tay đào tạo của ông tại Bách khoa. Đó là các công trình năng lượng trọng yếu mang dấu ấn phản biện của ông. Và trên hết, đó là một hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam vững mạnh, mái nhà chung của các trí thức.

Với những cống hiến không mệt mỏi, ông đã vinh dự nhận Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Nhất, danh hiệu Nhà giáo Nhân dân và nhiều phần thưởng cao quý khác.

Bài viết nằm trong tuyến bài "Chân dung nhà khoa học" Hướng tới chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026–2031

​