Trò chuyện với Tri thức và Cuộc sống, GS.TSKH Vũ Hoàng Linh, Bí thư Đảng ủy Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội), Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam (hội thành viên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) cho rằng, trong bối cảnh khoa học - công nghệ và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, thách thức lớn của Việt Nam là đào tạo được đội ngũ nhà Toán học đạt trình độ quốc tế. Nếu không hành động kịp thời, chúng ta có nguy cơ tụt hậu không chỉ trong Toán học mà cả các lĩnh vực khoa học - công nghệ khác.

Xây dựng và phát triển nguồn nhân lực Toán học chất lượng cao có ý nghĩa quyết định

- Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo toàn diện, Toán học có vai trò thế nào, đặc biệt trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thưa GS.TSKH. Vũ Hoàng Linh?

Toán học giữ vai trò nền tảng đối với sự phát triển của khoa học và công nghệ hiện đại. Toán học cung cấp ngôn ngữ và các công cụ quan trọng cho nhiều lĩnh vực then chốt như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, an toàn thông tin, mô phỏng và tính toán khoa học. Nhờ đó, Toán học không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn góp phần trực tiếp nâng cao năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo của quốc gia.

Bên cạnh đó, Toán học góp phần hình thành tư duy logic, tư duy phân tích và năng lực giải quyết các vấn đề phức tạp, những phẩm chất thiết yếu của nguồn nhân lực trong nền kinh tế tri thức. Các phương pháp và mô hình Toán học cũng ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực kinh tế – xã hội, hỗ trợ dự báo, phân tích và nâng cao chất lượng hoạch định chính sách.

Để Toán học thực sự phát huy vai trò trong phát triển đất nước, việc xây dựng và phát triển nguồn nhân lực Toán học chất lượng cao có ý nghĩa quyết định. Đây là lực lượng nòng cốt trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế khoa học của Việt Nam.

- Đã có nhiều tranh luận về đào tạo Toán học hiện nay của Việt Nam. Theo ông, đâu là những thách thức?

Thách thức lớn nhất, theo tôi, là đào tạo được những nhà Toán học đạt trình độ quốc tế, chú trọng chất lượng công bố. Bên cạnh đó, đội ngũ giảng viên Toán ở các cơ sở giáo dục đại học cần đạt chuẩn mực như các nước tiên tiến, tức là có trình độ tiến sĩ trở lên. Cùng với đó, việc tạo cơ chế, chính sách để thu hút và giữ chân được những người giỏi và tạo điều kiện tốt nhất để họ làm việc và cống hiến là những vấn đề quan trọng.

Ngoài ra, việc đổi mới nội dung dạy và học, phương pháp nghiên cứu là hết sức cần thiết trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển. Thách thức đối với các cơ sở giáo dục đại học là đào tạo được đội ngũ nhân lực có khả năng thích ứng và năng lực cạnh tranh.

- Việt Nam có truyền thống mạnh về đào tạo học sinh giỏi Toán, nhiều năm đạt thành tích cao tại các kỳ thi Olympic Toán quốc tế. Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng, số nhà Toán học Việt Nam có tầm ảnh hưởng quốc tế vẫn chưa tương xứng với tiềm năng đó. Theo ông, trong quá trình phát hiện và nuôi dưỡng tài năng toán học, có tồn tại một “khoảng trống” hay “đứt gãy” nào không?

Thực ra, đã có một số nhà Toán học Việt Nam đạt trình độ và tầm ảnh hưởng quốc tế, tiếc là phần lớn lại làm việc ở nước ngoài và chưa tham gia nhiều vào công tác đào tạo đội ngũ Toán học trong nước. Chất lượng đào tạo tiến sĩ ngành Toán ở Việt Nam có thể nói là tốt hơn rất nhiều so với các ngành khác (100% nghiên cứu sinh ngành Toán có công bố quốc tế ở các tạp chí WoS/Scopus uy tín), nhưng cả về số lượng và chất lượng chưa đạt được như ở các nước tiên tiến.

Các nghiên cứu sinh cũng như nhiều nhà Toán học sau khi được đào tạo bài bản ở nước ngoài khi quay về nước làm việc gặp khó khăn vì một số lý do, như phải giảng dạy nhiều, không có tài trợ cho nghiên cứu, ít tham gia hội thảo, thiếu cơ hội trao đổi với đồng nghiệp quốc tế. Điều này dẫn đến họ dừng nghiên cứu hoặc vẫn tiếp tục công bố nhưng kết quả không nổi bật.

Từ 2010, khi có Chương trình trọng điểm quốc gia phát triển Toán học và Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán đến nay, vấn đề này đã được cải thiện đáng kể, nhưng cần tăng số lượng và chất lượng đội ngũ những người giảng dạy và nghiên cứu Toán học hơn nữa.

Có đãi ngộ, tài năng mới “đơm hoa, kết trái”

- Theo ông, để đào tạo được tài năng thực sự trong Toán học, chúng ta cần “hành động ngay”, cụ thể là gì: cách phát hiện, cách đào tạo hay đãi ngộ?

Để đào tạo được những tài năng thực sự trong khoa học cơ bản, đặc biệt là trong Toán học, tôi cho rằng, cần có một cách tiếp cận đồng bộ, trong đó cả phát hiện, đào tạo và đãi ngộ đều cần được quan tâm và đổi mới. Nếu phát hiện là ươm mầm, tìm ra những hạt giống tốt nhất, đào tạo là chăm sóc để các tài năng phát triển mạnh mẽ, còn đãi ngộ để họ “đơm hoa, kết trái”, cống hiến được nhiều nhất cho đất nước.

Việt Nam có truyền thống tốt trong việc phát hiện học sinh có năng khiếu Toán học thông qua hệ thống trường chuyên và các kỳ thi học sinh giỏi. Tuy nhiên, bên cạnh các kỳ thi, cần tạo thêm nhiều môi trường học thuật mở như các câu lạc bộ, trại hè, diễn đàn khoa học, nơi học sinh có thể tiếp cận với tư duy nghiên cứu và được truyền cảm hứng từ các nhà khoa học. Cần mạnh dạn đổi mới cách tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu với chiến lược dài hạn chứ không chỉ dừng ở thành tích thi học sinh giỏi.

Thứ hai là đổi mới cách đào tạo. Đối với tài năng khoa học, điều quan trọng không chỉ là học tốt kiến thức mà còn phải được rèn luyện tư duy độc lập, khả năng đặt câu hỏi và giải quyết các vấn đề mới. Vì vậy, cần xây dựng môi trường học thuật khuyến khích nghiên cứu sớm, tăng cường tiếp cận với các nhóm nghiên cứu mạnh và mở rộng hợp tác quốc tế để các sinh viên, nghiên cứu sinh có điều kiện phát triển ở trình độ cao.

Cuối cùng, để các tài năng khoa học thực sự gắn bó lâu dài với nghiên cứu cơ bản, cần có chính sách ổn định, tạo điều kiện cho họ tập trung vào nghiên cứu, có cơ hội tiếp cận nguồn lực khoa học, cũng như có lộ trình phát triển nghề nghiệp rõ ràng.

Có thể nói rằng, tài năng khoa học không chỉ được phát hiện mà cần được nuôi dưỡng trong một hệ sinh thái phù hợp. Khi chúng ta tạo được môi trường học thuật tốt, cơ chế đào tạo hiện đại và chính sách khuyến khích xứng đáng, các tài năng trong khoa học cơ bản sẽ có điều kiện phát triển và đóng góp lâu dài cho đất nước.

-Với vai trò Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam, ông nhìn nhận trách nhiệm của Hội như thế nào trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và xây dựng hệ sinh thái cho tài năng toán học?

Thời gian qua, Hội Toán học Việt Nam cũng đã phối hợp với các tổ chức nước ngoài và đơn vị trong nước để thực hiện những công việc tương tự. Hội cũng tích cực tham gia Chương trình trọng điểm quốc gia phát triển Toán học và phối hợp với Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán trong các hoạt động chung. Vì một số lý do, tầm ảnh hưởng của các hoạt động còn hạn chế, chưa như mong muốn, đặc biệt là trong lĩnh vực tư vấn chính sách giáo dục, nghiên cứu cho cơ quan quản lý nhà nước.

Trong giai đoạn tới, Hội Toán học Việt Nam có trách nhiệm quan trọng trong việc kết nối cộng đồng toán học, nâng cao chất lượng đào tạo và xây dựng hệ sinh thái phát triển tài năng toán học. Thông qua các hội thảo, diễn đàn, trường hè và chương trình bồi dưỡng, Hội góp phần lan tỏa các xu hướng nghiên cứu mới, phương pháp giảng dạy hiện đại và chuẩn mực học thuật quốc tế, đồng thời tham gia tư vấn, phản biện chính sách về phát triển Toán học và giáo dục Toán học.

Bên cạnh đó, Hội có thể thúc đẩy việc phát hiện, nuôi dưỡng và kết nối các tài năng trẻ, tạo môi trường học thuật để học sinh, sinh viên tiếp cận với cộng đồng khoa học trong và ngoài nước. Hội Toán học Việt Nam có thể đóng vai trò cầu nối giữa các nhà khoa học, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, qua đó thúc đẩy các chương trình hợp tác trong đào tạo, nghiên cứu và phát triển tài năng trẻ.

Trân trọng cảm ơn GS.TSKH. Vũ Hoàng Linh về những chia sẻ!