Những ngày qua, dư luận xôn xao trước những nghi vấn về tính liêm chính tại cuộc thi Nghiên cứu khoa học (NCKH) kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học năm học 2025–2026.

Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống, GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, nguyên Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng, những biểu hiện gây tranh cãi vừa qua không phải là hiện tượng cá biệt, mà phản ánh những bất cập mang tính hệ thống trong việc tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học ở bậc phổ thông.

Nếu không được nhìn nhận một cách nghiêm túc và điều chỉnh kịp thời, tình trạng này không chỉ làm sai lệch bản chất của nghiên cứu khoa học mà còn tiềm ẩn nguy cơ hình thành tư duy thiếu trung thực trong học sinh.

3 câu hỏi cho sự liêm chính

Theo GS.TS Phạm Tất Dong, để bảo đảm tính liêm chính, chất lượng và hiệu quả của một công trình khoa học, cần trả lời ba câu hỏi quan trọng.

Thứ nhất, điều kiện cơ sở kỹ thuật có được bảo đảm hay không. Không có điều kiện thì không thể nghiên cứu "chay", đặc biệt trong khoa học công nghệ. Thứ hai, người hướng dẫn là ai, có đủ trình độ chuyên môn để dẫn dắt nghiên cứu hay không? Thứ ba, người thực hiện là ai? Những câu hỏi này mang tính then chốt, quyết định trực tiếp đến chất lượng của một đề tài nghiên cứu.

Theo GS Dong, ngay cả với các học viên cao học hay nghiên cứu sinh, việc lựa chọn và triển khai đề tài cũng phải được cân nhắc rất kỹ lưỡng.

“Trong kinh nghiệm hướng dẫn nghiên cứu sinh, ngay buổi làm việc đầu tiên, tôi luôn đặt câu hỏi: Vì sao lại chọn đề tài này? Đề tài đó đã có bao nhiêu người nghiên cứu? Phần việc còn lại là gì, hay người sau lại đi làm lại phần mà người trước đã làm rồi?”, ông nói.

Theo ông, trong nghiên cứu khoa học, việc “làm lại cái cũ” là điều cần tránh, trừ khi có cách tiếp cận mới hoặc phát hiện mới.

Bên cạnh đó, ông cũng cho rằng người làm nghiên cứu cần có cái nhìn tổng quan về lĩnh vực mình theo đuổi, nắm được các công trình đã có trong và ngoài nước. Ít nhất phải biết có bao nhiêu người đã nghiên cứu vấn đề đó. Từ đó mới xác định được ‘khoảng trống’ để tiếp tục nghiên cứu.

Nếu không trả lời được những câu hỏi căn bản này, việc tổ chức các cuộc thi khoa học kỹ thuật trong trường phổ thông rất dễ rơi vào hình thức, thiếu thực chất, thậm chí phát sinh tiêu cực.

Dấu hỏi lớn về tính trung thực và liêm chính

GS Nguyễn Tất Dong khẳng định, với trình độ và điều kiện của trường phổ thông, học sinh khó có thể thực hiện các bộ hồ sơ nghiên cứu hoàn chỉnh, bao gồm thống kê số liệu, phân tích, so sánh hay tạo ra sản phẩm khoa học đúng nghĩa. Tuy nhiên, thực tế, nhiều công trình đoạt giải lại thể hiện sự “vượt quá khả năng” này.

Ông lấy ví dụ về một đề tài “chế tạo thuốc chữa ung thư” từng được giới thiệu là thành công trong một trường phổ thông.

Theo ông, chỉ riêng quy trình nghiên cứu và bào chế thuốc đã là một quá trình cực kỳ phức tạp, đòi hỏi điều kiện phòng thí nghiệm hiện đại, quy trình kiểm nghiệm nghiêm ngặt và nhiều giai đoạn thử nghiệm, trên động vật, trên người. Vì thế, việc một học sinh phổ thông tự làm ra thuốc và khẳng định hiệu quả là điều “không tưởng”.

“Trường phổ thông không có phòng thí nghiệm đạt chuẩn, không có điều kiện nuôi động vật thí nghiệm, càng không thể triển khai các nghiên cứu liên quan đến con người. Vậy thì những kết quả đó từ đâu ra?”, ông đặt vấn đề.

Ông Dong cho biết, có đề tài ông đọc thì thấy dịch lại gần như nguyên xi từ tài liệu của một tác giả nước ngoài. Nếu không phát hiện kịp thời mà vẫn trao giải thì rất nguy hiểm.

Ông Dong kể lại chính trải nghiệm của mình trong thời gian làm nghiên cứu sinh tại Nga. Suốt 4 năm ròng rã, gần như chỉ tập trung cho việc học và nghiên cứu, từ sáng vào nhà máy, thư viện đến tối về tổng hợp, viết lại.

“Tôi làm trong điều kiện như vậy mà còn thấy chưa thật sự yên tâm về độ chính xác của số liệu, thì học sinh phổ thông không thể làm trong vài tháng lại có thể cho ra một đề tài khoa học hoàn chỉnh, có độ tin cậy cao được”, ông nói.

Ngoài ra, theo ông Dong, nghiên cứu khoa học bắt buộc phải có người hướng dẫn đủ năng lực chuyên môn. Thực tế ở trường phổ thông, giáo viên phần lớn chưa được đào tạo chuyên sâu về nghiên cứu khoa học nên khó có thể đảm nhiệm vai trò này.

Từ đó, ông cho rằng những đề tài được công bố với quy mô, chất lượng vượt xa khả năng thực tế của học sinh phổ thông là điều vô lý, từ đó đặt ra dấu hỏi lớn về tính trung thực và liêm chính trong hoạt động nghiên cứu khoa học hiện nay.

Có thể xem xét dừng cuộc thi

Theo GS.TS Phạm Tất Dong, nghiên cứu khoa học là con đường đòi hỏi nỗ lực bền bỉ, không thể làm trong thời gian ngắn. Ngay cả người làm khoa học chuyên nghiệp cũng phải ngày đêm đọc tài liệu, tra cứu, thử nghiệm mà còn chưa chắc có kết quả. Vì thế, việc học sinh phổ thông vừa học, vừa thi, lại có thể làm đề tài trong vài tháng thì rất khó thuyết phục. Thực trạng này phản ánh rõ “bệnh thành tích” trong giáo dục, dễ dẫn đến hệ quả tiêu cực.

“Nếu cứ làm như vậy, một là vô tình xúi học sinh đi sao chép, biến các em thành ‘người ăn cắp’ công trình của người khác, tức là bất liêm chính. Hai là khiến các em hiểu sai rằng làm khoa học đơn giản, dễ dàng, như làm một việc bình thường, trong khi thực tế đó là quá trình rất gian khổ”, ông thẳng thắn bày tỏ.

Từ những phân tích trên, GS Dong cho rằng cần xem xét lại việc tổ chức các cuộc thi khoa học kỹ thuật trong trường phổ thông. Thay vì triển khai dàn trải, nên xây dựng các “vườn ươm khoa học” với đầy đủ điều kiện, có sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia để hỗ trợ những học sinh thực sự có năng khiếu.

>>> Mời độc giả xem thêm video Thủ tướng đặt hàng chuyên gia, trí thức kiều bào thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ: